आठवणींतली दिवाळी आणि बदलत चाललेला सणाचा गोडवा

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांचा ‘आठवणींतली दिवाळी आणि बदलत चाललेला सणाचा गोडवा’ हा संपादकीय लेख.

बालपणीच्या रम्य आठवणी आणि बदलत्या काळात हरवत चाललेला मानवी जिव्हाळा यावर भाष्य करणारा हा एक भावूक आणि अंतर्मुख करणारा लेख आहे…

आठवणींतली दिवाळी आणि बदलत चाललेला सणाचा गोडवा

चैताली गिते (नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

दिवाळी हा केवळ प्रकाशाचा किंवा आनंदाचा सण नाही, तर तो माणसा-माणसांमधील अतूट नात्यांना आणि आपुलकीला उजाळा देणारा एक जिवंत उत्सव आहे. चैताली गीते यांच्या ‘आठवणीतली दिवाळी’ या लेखात बालपणीच्या निरागस दिवसांमधील तो सणाचा अस्सल गोडवा, आईच्या हातच्या फराळाची चव आणि माणसांच्या सहवासातून मिळणारी माणुसकीची श्रीमंती अत्यंत हृदयस्पर्शी शब्दांत मांडली आहे. आधुनिकतेच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात सणांचे बाजारीकरण होत असताना, बालपणीच्या त्या रम्य आठवणींना उजाळा देत मानवी जिव्हाळा जपण्याचे महत्त्व हा लेख प्रभावीपणे अधोरेखित करतो.

दिवाळी म्हटली की डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते लखलखते दिवे, सुंदर आकाशकंदील, रांगोळ्या, फराळाचा दरवळणारा सुवास आणि घराघरांतून ऐकू येणारा आनंदाचा गजर. मात्र, मनाच्या एका कोपऱ्यात आजही कायमस्वरूपी जपून ठेवलेली असते ती बालपणीची दिवाळी… निरागस आनंद, निखळ उत्साह आणि माणसांच्या सानिध्याची प्रचिती देणारी दिवाळी!

पूर्वी दिवाळीची चाहूल बाजारात रोषणाई होण्याआधीच घराघरांमध्ये लागायची. सण जवळ आला की घराची स्वच्छता सुरू व्हायची. घरातील प्रत्येक कोपरा स्वच्छ करताना जुन्या वस्तूंमरोबरच जुन्या आठवणीही बाहेर यायच्या. आईची घर आवरण्याची लगबग, बाबांची खरेदीसाठी सुरू असलेली धावपळ आणि आम्हा मुलांची शाळेच्या सुट्ट्या कधी लागतात याची उत्सुकता… या सगळ्यांतच दिवाळीचा खरा आनंद सामावलेला होता.

ती पहाट आणि तो अभ्यंगस्नानाचा सुगंध

नरकचतुर्दशीच्या पहाटे अंधारात उठण्याची मजा काही वेगळीच होती. पहाटेच्या थंड वातावरणात आईने लावलेले सुगंधी तेल, उटणे आणि गरम पाण्याचे स्नान, अंगणात मिणमिणणारे दिवे आणि देवघरातील मंद प्रकाश एक वेगळेच चैतन्य निर्माण करायचा. आईच्या हातचा फराळ खाण्यासाठी आमची मोठी आतुरता असायची. चकली, करंजी, लाडू, चिवडा, शंकरपाळी आणि अनारसे यांचा सुवास घरभर दरवळत असे. आज बाजारात कितीही प्रकारचे फराळाचे पदार्थ सहज मिळत असले, तरी आईच्या हातच्या फराळाची चव आणि त्यामागची माया कशातही विकत मिळू शकत नाही.

आकाशकंदील आणि पणत्यांचा उजेड

दिवाळीपूर्वी स्वतःच्या हाताने आकाशकंदील तयार करण्यात एक वेगळाच आनंद होता. रंगीत कागद, बांबूच्या काड्या आणि मनात भरलेला उत्साह यांच्या मदतीने तयार झालेला आकाशकंदील घराच्या दारात लावला की स्वतःच्या कलेचा एक वेगळाच अभिमान वाटे. संध्याकाळी अंगणात रांगोळी काढणे, मातीच्या पणत्या लावणे आणि घराचा प्रत्येक कोपरा प्रकाशाने उजळून टाकणे हा जणू एक कौटुंबिक सोहळाच असे. आज जरी घरांची सजावट विद्युत रोषणाईने होत असली, तरी साध्या मातीच्या पणतीतून मिळणारी ऊब आणि मातीचा सुगंध काही वेगळाच असतो.

फराळापेक्षा गोड माणसांचे नाते!

पूर्वी दिवाळी म्हणजे केवळ नवीन कपडे आणि फटाके नव्हेत; तर ती होती नातेवाईकांच्या भेटीगाठींची, शेजाऱ्यांच्या घरी फेऱ्या मारण्याची, मित्रमैत्रिणींसोबत खेळण्याची आणि एकमेकांच्या सुखदुःखात सहभागी होण्याची सुवर्णसंधी. दिवाळीनिमित्त शेजाऱ्यांकडे जाणे, त्यांच्याकडून फराळाचा डबा येणे, पाहुण्यांचे स्वागत करणे आणि वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेणे या सगळ्यांतून माणुसकीची खरी श्रीमंती अनुभवायला मिळायची. आज आपण सोशल मीडियावर शुभेच्छांचा वर्षाव करण्यात धन्यता मानतो, पण प्रत्यक्ष भेटून दोन प्रेमाचे आपुलकीचे शब्द बोलण्याची सवय मात्र आता कमी होत चालली आहे.

आजची दिवाळी आणि बदललेले वास्तव

आज दिवाळीचे स्वरूप झपाट्याने बदलले आहे. आकर्षक सजावट, महागड्या भेटवस्तू, ऑनलाइन खरेदी, कानठळ्या बसवणारे फटाके आणि सोशल मीडियावर फोटो अपलोड करण्याची धडपड या सगळ्यांत सण साजरा होतो खरा, पण कधी कधी त्यामागचा भावनिक ओलावा हरवताना दिसतो. एकाच घरात सगळे जण एकत्र असतात, पण प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल असतो. एकत्र बसून मनमोकळ्या गप्पा मारण्यापेक्षा फोटो काढून ते सोशल मीडियावर शेअर करणे अधिक महत्त्वाचे वाटू लागले आहे. दिवाळीचा खरा प्रकाश केवळ घरातील दिव्यांमध्ये नसतो, तर तो माणसांच्या मनातील प्रेमात, आपुलकीत आणि जिव्हाळ्यात असतो, हे आपण विसरता कामा नये.

आठवणींच्या पणत्या पुन्हा उजळवूया!

आजही मनाला वाटते, पुन्हा एकदा तीच बालपणीची दिवाळी अनुभवावी. आईच्या हातचा फराळ खावा, अंगणात रांगोळी काढावी, भावंडांसोबत खेळावे, नातेवाईकांच्या घरी जावे आणि कोणताही देखावा न करता मनापासून आनंद साजरा करावा. काळ बदलला, माणसे बदलली, राहणीमान बदलले; पण दिवाळीच्या आठवणी मात्र मनाच्या कुपीत कायमस्वरूपी घर करून राहिल्या आहेत. कदाचित म्हणूनच प्रत्येक दिवाळीत मन नकळत भूतकाळात डोकावते. जुन्या आठवणींच्या पेटीतून एखादी जुनी आठवण बाहेर आली की डोळ्यांच्या कडा नकळत ओलावतात. कारण काही आनंद पुन्हा प्रत्यक्ष अनुभवता येत नाहीत, ते फक्त आठवणींतच जपता येतात.

यंदाच्या दिवाळीत घर उजळवताना मनेही उजळवूया. फराळाची देवाणघेवाण करताना प्रेमाचीही देवाणघेवाण करूया. भेटवस्तू देताना एकमेकांना वेळ देऊया आणि दिव्यांसोबतच नात्यांमधील आपुलकीचा खरा प्रकाशही जपूया. शेवटी एवढेच सांगावेसे वाटते की, दिवे दरवर्षी लागतात, सण दरवर्षी येतो; पण बालपणीची ती दिवाळी पुन्हा कधीच येत नाही. कारण ती केवळ एक तिथी नव्हती, तर आपल्या आयुष्यातील आनंदाचा एक अत्यंत सुंदर आणि सोनेरी काळ होता!

संपादकीय विश्लेषण

बालपणीचा निखळ आनंद आणि काळाचे संक्रमण:

प्रस्तुत लेखामध्ये लेखिकेने बालपणीच्या दिवाळीच्या साध्या पण समृद्ध विश्वाचे अत्यंत सजीव चित्रण केले आहे. आजच्या डिजिटल युगातील गतिमान जीवनाशी तुलना करताना, भूतकाळातील मानवी संबंधांची ऊब आणि आजची कोरडी यांत्रिकी जीवनशैली यांच्यातील विरोधाभास उत्तमरीत्या समोर येतो.

“आज बाजारात कितीही प्रकारचे फराळाचे पदार्थ सहज मिळत असले, तरी आईच्या हातच्या फराळाची चव आणि त्यामागची माया कशातही विकत मिळू शकत नाही.”

भौतिकतावाद विरुद्ध भावनिक जिव्हाळा:

आजच्या काळात सण साजरे करताना झालेला दिखावा आणि सोशल मीडियावरील प्रसिद्धीची चढाओढ यावर लेखाने अतिशय मार्मिक बोट ठेवले आहे. माणसांजवळ असूनही मोबाईलच्या स्क्रीनमध्ये हरवलेली आजची पिढी आणि पूर्वीचा अंगणातला कंदिलाचा आनंद यांमधील तफावत वाचकांना अंतर्मुख करणारी आहे.

लेखनाची शैली आणि भाषिक सौंदर्य:

या लेखाची भाषा अत्यंत रसाळ, प्रवाही आणि वाचकांच्या थेट मनाला भिडणारी आहे. ‘अंगणात पणत्या लावणे’, ‘फराळापेक्षा गोड नाती’ आणि ‘आठवणींच्या पणत्या’ यांसारख्या शब्दावलीतून लेखिकेने मराठी संस्कृतीचे अस्सल दर्शन घडवले आहे. व्याकरणशुद्धरचना आणि संयत शब्दकळा यामुळे हा लेख एका उत्कृष्ट वैचारिक ललित लेखाच्या पातळीवर पोहोचतो.

सारांश:

बालपणीच्या दिवाळीच्या सोनेरी आठवणींना उजाळा देत, बदलत्या जीवनशैलीत हरवत चाललेला मानवी जिव्हाळा आणि आपुलकीचा खरा प्रकाश जतन करण्याचे महत्त्व हा लेख प्रभावीपणे सांगतो.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

चैताली गिते यांचे इतर लेखन वाचा: