शिवजयंती (छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती)

मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचा जन्मदिवस

शिवजयंती

(Shivjayanti - Chatrapati Shivaij Maharaj Jayanti) मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जन्मदिवसानिमित्त महाराष्ट्र सरकारने निश्चित केल्याप्रमाणे हा उत्सव १९ फेब्रुवारी रोजी महाराष्ट्रभर साजरा केला जातो.

छत्रपती शिवाजी महाराज (महत्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे)

[accordion]

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म कुठे झाला?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म शिवनेरी किल्ला येथे झाला. शिवनेरी किल्ला हा जुन्नर जवळ, महाराष्ट्र राज्यात आहे. शिवाजी महाराजांचा जन्मदिन १९ फेब्रुवारी १६३० (काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार १६२७) असा मानला जातो.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म व मृत्यू कधी झाला? / छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख काय आहे?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ला येथे झाला, तर त्यांचे निधन ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगड किल्ला येथे झाले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वडिलांचे नाव काय आहे?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या वडिलांचे नाव शहाजी राजे भोसले असे आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आईचे नाव काय आहे?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या आईचे नाव जिजाबाई (राजमाता जिजाऊ) असे आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे पूर्ण नाव काय?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे पूर्ण नाव शिवाजी शहाजी भोसले असे आहे.

पहिली शिवजयंती कोणी साजरी केली?

पहिली शिवजयंती सार्वजनिक स्वरूपात महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी १८७० साली पुणे येथे साजरी केली.

शिवजयंती उत्सवाच्या माध्यमातून कोणी कोणी राष्ट्रीय जागृती करण्याचे कार्य केले आहे?

शिवजयंती उत्सवाच्या माध्यमातून राष्ट्रीय जागृती करण्याचे कार्य विशेषतः महात्मा ज्योतिराव फुले आणि लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी केले. महात्मा फुले यांनी शिवजयंती साजरी करून सामाजिक समता आणि स्वाभिमानाची भावना जागवली, तर लोकमान्य टिळकांनी शिवजयंती उत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देत स्वातंत्र्यलढ्यासाठी लोकांमध्ये राष्ट्रीय चेतना निर्माण केली.

शिवजयंती चे जनक कोण?

शिवजयंती उत्सवाचे जनक म्हणून महात्मा ज्योतिराव फुले यांना मानले जाते.

शिवजयंती का साजरी करावी?

शिवजयंती साजरी करण्यामागे अनेक प्रेरणादायी कारणे आहेत. शिवजयंती ही छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जन्मदिनाची आठवण करून देणारी जयंती आहे. त्यांच्या पराक्रम, शौर्य, स्वराज्याची संकल्पना आणि लोककल्याणकारी राज्यकारभारातून आपल्याला आदर्श नेतृत्वाची प्रेरणा मिळते. शिवजयंती साजरी केल्याने इतिहासाबद्दल अभिमान निर्माण होतो, स्वाभिमान आणि राष्ट्रप्रेमाची भावना बळकट होते. तसेच अन्यायाविरुद्ध लढण्याची आणि न्याय, धर्मनिरपेक्षता व लोककल्याण यांसाठी कार्य करण्याची प्रेरणा मिळते. म्हणूनच शिवजयंती ही केवळ उत्सव नसून आदर्श विचार आणि कर्तृत्वाची आठवण करून देणारा प्रेरणादायी दिवस आहे.

शिवजयंती किती आहेत?

शिवजयंती मुख्यतः दोन प्रकारे साजरी केली जाते. १९ फेब्रुवारी – छत्रपती शिवाजी महाराज यांची जन्मतारीख (इ.स. १६३०) म्हणून ही जयंती साजरी केली जाते. फाल्गुन वद्य तृतीया (तिथीनुसार) – हिंदू पंचांगानुसार जन्मतिथीप्रमाणे शिवजयंती साजरी केली जाते. म्हणून शिवजयंती दोन प्रकारे — तारखेनुसार आणि तिथीनुसार — साजरी केली जाते.

भारतीय नौदलाचे जनक कोण आहे? / शिवछत्रपतींना भारतीय आरमाराचे जनक का म्हणतात?

भारतीय नौदलाचे जनक म्हणून छत्रपती शिवाजी महाराज यांना मानले जाते. शिवछत्रपतींनी सागरी सुरक्षेचे महत्त्व ओळखून स्वतंत्र आणि संघटित आरमार उभारले. त्यांनी किनारपट्टीचे रक्षण करण्यासाठी मजबूत नौदल उभारले तसेच सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे सागरी किल्ले बांधून संरक्षणव्यवस्था भक्कम केली. परकीय सत्तांच्या सागरी आक्रमणांना रोखण्यासाठी आणि व्यापाराचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांनी आरमाराचा प्रभावी वापर केला. यामुळेच स्वराज्याच्या रक्षणासाठी स्वतंत्र सागरी शक्ती उभारणारे पहिले भारतीय शासक म्हणून शिवछत्रपतींना भारतीय आरमाराचे जनक म्हटले जाते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कधी झाला?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक ६ जून १६७४ रोजी रायगड किल्ला येथे झाला.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी किती वर्षे राज्य केले?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी प्रत्यक्ष स्वराज्याची स्थापना साधारण इ.स. १६४५ च्या सुमारास सुरू केली आणि त्यांच्या निधनापर्यंत (इ.स. १६८०) राज्यकारभार केला. म्हणजेच त्यांनी सुमारे ३५ वर्षे स्वराज्याची धुरा सांभाळली.

स्वराज्याचे सर्वप्रथम सेनापती कोण?

स्वराज्याचे सर्वप्रथम सेनापती म्हणून माणकोजी दहातोंडे यांचे नाव घेतले जाते. ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या प्रारंभीच्या काळात लष्करी जबाबदारी सांभाळत होते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सहकारी कोण होते?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे अनेक निष्ठावान आणि पराक्रमी सहकारी होते. त्यापैकी काही प्रमुख सहकारी पुढीलप्रमाणे – तानाजी मालुसरे, बाजी प्रभू देशपांडे, नेताजी पालकर, हंबीरराव मोहिते, मुरारबाजी देशपांडे, येसाजी कंक, प्रतापराव गुजर या सर्वांनी स्वराज्य स्थापनेत आणि विस्तारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

मराठा साम्राज्याच्या पंतप्रधानांना काय म्हणतात?

मराठा साम्राज्यातील पंतप्रधानांना पेशवे असे म्हणत. ही पदवी छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या अष्टप्रधान मंडळातील प्रमुख पदांपैकी एक होती. पुढे पेशव्यांच्या हातात राज्यकारभाराची मुख्य धुरा आली आणि त्यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार केला.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मुलाचे नाव काय?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांना दोन पुत्र होते – छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती राजाराम महाराज त्यापैकी संभाजी महाराज हे ज्येष्ठ पुत्र होते.

छत्रपती शिवरायांच्या राजधानीचे नाव काय?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या स्वराज्याची राजधानी रायगड किल्ला होती.

छत्रपती शिवरायांच्या दुसऱ्या राजधानीचे नाव काय?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या स्वराज्याची दुसरी राजधानी राजगड किल्ला होती.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वंशज कोण आहेत?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे वंशज पुढे दोन प्रमुख घराण्यांतून पुढे आले — सातारा आणि कोल्हापूर. राजाराम महाराजांच्या वंशातून पुढे छत्रपती शाहू महाराज (सातारा गादी) आले. तर संभाजी महाराजांच्या वंशातून कोल्हापूर संस्थानची परंपरा पुढे चालू राहिली; त्यात पुढे छत्रपती शाहू महाराज यांसारखे समाजसुधारक राजे झाले. आजही सातारा आणि कोल्हापूर येथील राजघराण्यांना शिवाजी महाराजांचे वंशज म्हणून मानले जाते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांना किती बायका होत्या व त्यांची नावे?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांना आठ पत्नी होत्या. त्यांची नावे पुढीलप्रमाणे – सईबाई निंबाळकर, सोयराबाई मोहिते, पुतळाबाई, सकवारबाई गायकवाड, काशीबाई जाधव, सगुणाबाई, लक्ष्मीबाई, गुणवंताबाई इतिहासग्रंथांनुसार ही नावे नमूद केलेली आढळतात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कर्नाटक मोहिमेच्या वेळेस तंजावर संस्थानाचे प्रमुख कोण होते?

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या कर्नाटक मोहिमेच्या (इ.स. १६७६–१६७८) वेळी तंजावर संस्थानाचे प्रमुख त्यांचे सावत्र बंधू एकोजी भोसले (व्यंकोजी राजे भोसले) होते. एकोजी भोसले हे शाहाजी राजे भोसले यांचे धाकटे पुत्र होते आणि त्यांनी तंजावर येथे मराठा राज्याची स्थापना केली.

छत्रपती शिवाजी महाराजांबद्दलचे इंग्रजी भाषेतील सर्वोत्तम पुस्तके कोणती आहेत?

येथे इंग्रजी भाषेत छत्रपती शिवाजी महाराजांविषयी अभ्यासकांना आणि इतिहास रसिकांना उपयुक्त अशी काही उत्तम पुस्तके आहेत. प्रमुख इंग्रजी पुस्तके Shivaji: India’s Great Warrior King – Vaibhav Purandare हे पुस्तक शिवाजी महाराजांचे संपूर्ण जीवन, लढाया आणि प्रशासनावर आधारित एक विस्तृत, आधुनिक आणि संशोधनयुक्त चरित्र आहे. Shivaji and His Times – Jadunath Sarkar १७ वे शतकातील सामाजिक-राजकीय पार्श्वभूमीसह समर्थ इतिहासकार ज्यादुनाथ सरकार यांचे विश्लेषण. हे शास्त्रीय इतिहासासाठी चांगले स्त्रोत आहे. Shivaji: The Great Maratha (4 खंड) – H. S. Sardesai सर्वपणा आणि सविस्तर तपशीलांसह शिवाजी महाराजांचा इतिहास चार खंडात मांडलेला. ऐतिहासिक अभ्यासासाठी उत्तम. Shivaji: His Life and Times – Gajanan B. Mehendale दिग्गज इतिहासकार मेhendale यांचे पुस्तक, ज्यात शिवाजींच्या धोरणे आणि नेतृत्वाची सविस्तर मांडणी आहे. इतर उपयोगी ग्रंथ (संदर्भासाठी) The Legacy of Chhatrapati Shivaji – From Kingdom to Empire – Kedar Phalke – मराठा साम्राज्याचा विस्तार आणि प्रभाव यावर माहिती. Tales of Shivaji – The Legendary Maratha Warrior King – छोटे वाचनसुलभ कथासंग्रह (लहान वाचकांसाठी). टीप: काही पुस्तके (उदा. Shriman Yogi सारखे कादंबरीत रूपांतर) मनोरंजक वाचनीय आहेत पण ती इतिहासाचे शास्त्रीय विश्लेषण नसून कथा रूपात असतात. त्यामुळे इतिहास अभ्यासासाठी वरील संदर्भग्रंथ अधिक उपयुक्त ठरतात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील सर्वोत्कृष्ट मराठी पुस्तके कोणती आहेत?

सर्वोत्तम ऐतिहासिक चरित्रे (Authentic Biography) 1. राजा शिवछत्रपती – बाबासाहेब पुरंदरे हे शिवचरित्रावरील सर्वात प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय पुस्तक आहे. जन्मापासून मृत्यूपर्यंत सर्व घटना अत्यंत जिवंत आणि सविस्तर स्वरूपात मांडल्या आहेत. अनेक अभ्यासकांच्या मते हे सर्वात प्रभावी आणि सखोल शिवचरित्र मानले जाते. 2. श्री राजा शिवछत्रपती – गजानन भास्कर मेहेंदळे आधुनिक संशोधनावर आधारित सर्वात विश्वासार्ह आणि शास्त्रीय चरित्र. शिवाजी महाराजांच्या जीवन, युद्धनीती आणि प्रशासनाचा सखोल अभ्यास. 3. सभासद बखर – कृष्णाजी अनंत सभासद शिवाजी महाराजांच्या समकालीन लेखकाने लिहिलेले चरित्र. इतिहासकारांच्या मते हे शिवाजींच्या जीवनावरील सर्वात विश्वसनीय बखर स्रोतांपैकी एक आहे. ऐतिहासिक कादंबरी (Historical Novel – प्रेरणादायी) 4. श्रीमानयोगी – रणजित देसाई अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रभावी कादंबरी. शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व आणि संघर्ष जिवंतपणे उभे करते. ही कादंबरी असली तरी वाचकांना इतिहासाची उत्तम जाणीव करून देते. संशोधनात्मक आणि अभ्यासपूर्ण पुस्तके 5. शिवछत्रपती एक मागोवा – जयसिंगराव पवार शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील विविध घटनांचे संशोधनात्मक विश्लेषण. स्वराज्य, कुटुंब, आणि ऐतिहासिक वादग्रस्त मुद्द्यांवर माहिती देते. 6. चितणीस बखर – मल्हार रामराव चितणीस मराठा काळातील एक महत्त्वाचा चरित्रात्मक ग्रंथ. शिवाजी महाराजांच्या जीवन आणि राजकारणावर माहिती देतो. नवशिक्यांसाठी आणि अभ्यासकांसाठी शिफारस क्रम सुरुवात करण्यासाठी: श्रीमानयोगी पूर्ण चरित्रासाठी: राजा शिवछत्रपती शास्त्रीय अभ्यासासाठी: श्री राजा शिवछत्रपती – मेहेंदळे मूळ ऐतिहासिक स्रोतासाठी: सभासद बखर

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील सर्वोत्कृष्ट पुस्तके कोणती आहेत?

पुस्तकाचे नाव	लेखक
शिवाजी कोण होता? Shivaji Kon Hota?	गोविंद पानसरे Govind Pansare
श्रीमान योगी Shriman Yogi	रणजित देसाई Ranjeet Desai

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील चित्रपट कोणते आहेत?

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावर किंवा त्यांच्या काळातील प्रसंगांवर आधारित काही महत्त्वाचे चित्रपट / सिनेमा पुढीलप्रमाणे आहेत. प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक चित्रपट Chhatrapati Shivaji (1952) – मराठी बायोपिक, शिवाजी महाराजांच्या जीवन आणि लढाया यावर आधारित. Sarja (1987) – मराठी चित्रपट, शिवाजी महाराजांचा काळ दाखवणारा (कथा सहाय्यक रूपात). Farzand (2018) – मराठी ऐतिहासिक नाटक, शिवाजी महाराजांच्या आदेशावर पन्हाळा किल्ला जिंकण्याचा कथानक. Fatteshikast (2019) – मराठी ऐतिहासिक नाटक, शिवाजी महाराजांच्या शौर्यपट्टाची कथा. Pawankhind (2022) – मराठी ऐक्शन-ड्रामा, बाजी प्रभू देशपांडे आणि पवनखिंडची शौर्यगाथा. Har Har Mahadev (2022) – मराठी महत्त्वाची लढाईची दृष्ये, शिवाजी महाराजांचा सहभाग आहे. Tanhaji: The Unsung Warrior (2020) – हिंदी ऐतिहासिक चित्रपट, तानाजी माळुसरे यांच्या लढाईवर आधारित असून त्यात छत्रपती शिवाजी महाराजांची भूमिका दिसते. Mee Shivajiraje Bhosale Boltoy (2009) – नुसते चरित्र नाही पण आधुनिक काळात शिवाजी महाराजांचा आदर्श दाखवणारा कथा. इतर संबंधित / आगामी चित्रपट Raja Shivaji (2026) – नवीन मराठी महत्त्वाकांक्षी चित्रपट, शिवाजी महाराजांवर आधारित. काही ऐतिहासिक सिनेमा आणि मालिका जे त्यांच्या जीवनाचे विविध पैलू दाखवतात किंवा त्यांच्या काळातील घटनांवर आधारित असतात. टीप: काही चित्रपट (उदा. Tanhaji) प्रत्यक्ष शिवाजी महाराजांचे पूर्ण चरित्र न दाखवता त्यांच्या सैनिकांच्या विशिष्ट लढायांवर केंद्रित आहेत, परंतु त्यांचा काळ आणि धर्मयुद्धाशी संबंध स्पष्टपणे दाखवतात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील मराठी नाटक कोणती आहेत?

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावर आधारित मराठी नाटकं (Stage Plays) पुढीलप्रमाणे प्रसिद्ध आहेत. प्रमुख मराठी नाटकं राजा शिवछत्रपती – बाबासाहेब पुरंदरे यांचे सुप्रसिद्ध नाटक, शिवाजी महाराजांच्या जीवनावर आधारित. धर्मवीर शिवछत्रपती – शिवछत्रपतींच्या धर्माचे व आदर्शांचे दर्शन घडवणारे नाटक. शिवाजी महाराज – विविध रंगकंड्यांवर आधारित ऐतिहासिक नाटकं, शिवाजींच्या रणकौशल आणि स्वराज्य स्थापनेवर केंद्रित. तिजोबा बुदूर – शिवकालीन पराक्रम आणि व्यक्तिमत्व यावर आधारित रंगमंचीय नाट्य. आता श्री शिवछत्रपती – ऐतिहासिक भावभूमिकेवर आधारित नाट्यलेखन, स्वराज्य स्थापनेच्या प्रसंगावर आधारित. या नाटकांत छत्रपतींच्या चरित्रातील विविध पैलू — प्रशासन, युद्धनीती, धैर्य, समाजकल्याण — रंगमंचावर प्रभावीपणे सादर करण्यात आले आहेत. टीप: महाराष्ट्रातील सॅटेज नाट्यपियस (Stage theatre circles) मध्ये शिवाजी महाराजांचे जीवन सादर करणारी विविध लोकप्रिय आणि नविन नाट्यं वारंवार रंगभूमीवर खेळली जातात; त्यामुळे स्थानिक रंगकळ्यांमध्ये यापैकी किंवा नवीन नाटकांचे अनुभव ऑफलाईन मिळू शकतात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील पोवाडे कोणते आहेत?

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमावर आधारित अनेक प्रसिद्ध पोवाडे रचले गेले आहेत. त्यापैकी काही महत्त्वाचे पोवाडे पुढीलप्रमाणे. शिवचरित्रावरील प्रसिद्ध पोवाडे अफजलखान वधाचा पोवाडा प्रतापगडावर छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी अफजल खान याचा केलेला पराभव वर्णन करणारा थरारक पोवाडा. पावनखिंडीचा पोवाडा बाजी प्रभू देशपांडे यांच्या अद्वितीय शौर्याची गाथा सांगणारा. सिंहगडाचा पोवाडा तानाजी मालुसरे यांच्या बलिदानावर आधारित. राज्याभिषेकाचा पोवाडा रायगडावरील शिवराज्याभिषेक सोहळ्याचे वर्णन करणारा प्रेरणादायी पोवाडा. शाहिस्तेखानाचा पराभव शाहिस्तेखान यांच्यावर केलेल्या धाडसी छाप्याचे वर्णन. शाहीर परंपरा शिवचरित्रावर पोवाडे रचणाऱ्या शाहिरांमध्ये शाहीर आदिनाथ शिंदे शाहीर साबळे यांची पोवाड्यांची परंपरा विशेष प्रसिद्ध आहे. हे पोवाडे केवळ ऐतिहासिक घटना सांगत नाहीत, तर स्वाभिमान, शौर्य आणि राष्ट्रभावना जागृत करणारे सांस्कृतिक दस्तऐवज आहेत.