दुःख - मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

दुःख - मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची दुःख ही मराठी कविता.

मानवी अनुभवातील दुःखाच्या विविध रूपांचा सूक्ष्म आणि चिंतनशील मागोवा घेणारी ही लघुकविता आहे...

दुःख .

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

ही कविता मानवी जीवनातील दुःखाच्या सार्वत्रिक अनुभवाला साध्या, लयबद्ध आणि चिंतनशील भाषेत व्यक्त करते. कवी दुःखाला केवळ वैयक्तिक भावनात्मक प्रतिक्रिया म्हणून न पाहता त्याचे अनेक पैलू उलगडण्याचा प्रयत्न करतो. कधी ते मनाच्या आत विरघळणारे असते, कधी सामाजिक संदर्भात आपली वेगळी ओळख निर्माण करते, तर कधी ते सत्य आणि असत्य यांच्यातील भेद स्पष्ट करणारे ठरते. कवितेतील भावविश्व अत्यंत संक्षिप्त प्रतिमांतून उभे राहते आणि मानवी मनाच्या अंतःकरणात दाटून येणाऱ्या भावनांची सूचक मांडणी करते.

आपल्याला सुद्धा, दुःख होतं आभाळ सारं, डोळ्यांत दाटतं कुडीत मन, विरून जातं सुकलेलं रान, जळून जातं असतं दुःख, खरं होतं? नसतं दुःख, खोटं होतं! गर्दीत दुःख, नाईक होतं स्वतःत दुःख, पाईक होतं तुझं तुला, दुःख होतं ओझं मला, दुःख होतं दुःख अस्सल, सुखद होतं दुःख नक्कल, दुःखद होतं येतं दुःख, दुःख जातं होतं दुःख, त्यालाच होतं आपल्याला सुद्धा, दुःख होतं आभाळ सारं, डोळ्यांत दाटतं

संपादकीय विश्लेषण

या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना म्हणजे दुःखाचा मानवी जीवनातील अपरिहार्य आणि सर्वव्यापी अनुभव. कवी दुःखाला एकच अर्थ देत नाही; उलट तो त्याच्या विविध रूपांचे निरीक्षण करतो. कधी ते वैयक्तिक असते, कधी सामाजिक परिस्थितीत आपले स्वरूप बदलते, तर कधी ते सत्याच्या निकषासारखे उभे राहते. या विविध छटांमुळे कविता एका साध्या भावनात्मक विधानापेक्षा अधिक चिंतनात्मक स्वरूप धारण करते. कवितेतील भावगती अत्यंत लघु वाक्यरचनेतून पुढे सरकते. दोन-तीन शब्दांच्या ओळींमध्ये भावांची घनता निर्माण होते. सुरुवातीला दुःखाची सार्वत्रिकता अधोरेखित केली जाते आणि नंतर त्याचे वैयक्तिक, सामाजिक आणि तात्त्विक पैलू उलगडत जातात. शेवटी पुन्हा आरंभीच्या प्रतिमेकडे परत येत कविता वर्तुळाकार पूर्णत्व साधते; त्यामुळे भावार्थ अधिक ठसठशीत होतो. शैलीवैशिष्ट्यांच्या दृष्टीने कवितेची साधेपणा हीच तिची ताकद आहे. अल्प शब्दांतून मोठा अर्थ व्यक्त करण्याची प्रवृत्ती येथे दिसते. समान ध्वनीरचना, लहान वाक्ये आणि लयीची पुनरावृत्ती यांमुळे कविता सहजपणे स्मरणात राहते. शब्दांची निवडही सामान्य बोलभाषेच्या जवळची असल्याने भावार्थ वाचकांपर्यंत सहज पोहोचतो. प्रतीकात्मकतेच्या स्तरावर आभाळ, डोळे, रान आणि जळण्याची प्रतिमा ही मनातील भावनांची तीव्रता व्यक्त करतात. सामाजिक संदर्भात नाईक आणि पाईक या संज्ञा दुःखाच्या भूमिकांतील बदल दाखवतात—कधी ते प्रमुख ठरते, तर कधी केवळ अनुयायी असते. या प्रतीकांमुळे कवितेला एक सूचक तात्त्विक परिमाण मिळते आणि वाचकाला स्वतःच्या अनुभवांकडे नव्या दृष्टीने पाहण्यास प्रवृत्त करते. सारांश: ही कविता दुःखाच्या वैयक्तिक, सामाजिक आणि तात्त्विक रूपांचा साध्या पण प्रभावी भाषेत विचार करणारी चिंतनप्रधान अभिव्यक्ती आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.