अधिकमास श्रावण - मराठी कविता (दुर्गेश साठवणे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी ‘दुर्गेश साठवणे’ यांची ‘अधिकमास श्रावण’ ही मराठी कविता.

ऋतू आणि मानवी नातेसंबंधांची सांगड घालत, अधिकमासाच्या पार्श्वभूमीवर लग्नघटीचा खेळकर वेध घेणारी एक मिश्कील आणि प्रवाही रचना...

अधिकमास श्रावण

दुर्गेश साठवणे (महाराष्ट्र, भारत)

प्रस्तावना

भावविश्व व आशयसंदर्भ - ‘अधिकमास श्रावण’ ही कविता निसर्गातील ऋतूचक्राला मानवी भावनांचा आणि विवाहसंस्कृतीचा साज चढवणारी एक आगळीवेगळी निर्मिती आहे. कवी दुर्गेश साठवणे यांनी श्रावण महिन्याला एका ‘वर’ (नवरदेव) रूपात आणि सृष्टीला किंवा एका उत्सुक कन्येला ‘नववधू’च्या रूपात कल्पून एक जिवंत कौटुंबिक पट उभा केला आहे. भारतीय संस्कृतीत लग्न ठरवताना येणारे टप्पे, जसे की ‘मुलगी पाहणे’ किंवा ‘कांदेपोहे खाणे’, यांचा ऋतूंशी जोडलेला संदर्भ वाचकाला एका परिचित आणि सुखद भावविश्वात घेऊन जातो. निसर्गाचे चक्र आणि मानवी रितीरिवाज यांचा हा मिलाफ कवितेला एक वेगळाच आशयसंदर्भ प्रदान करतो.

धुंद चिंब पावसात श्रावण अंगावर घेत, ती नववधू बोहल्यावर चढली... आनंदी होती ती आज हिरवा शालू नेसून! कित्येक वर तिला सांगून आले; चैत्र आला, वैशाख आला, ज्येष्ठाने तर तिला भुरळच घातली! आषाढ आला आणि कांदेपोहे खाऊन गेला... ही नववधू मात्र श्रावणाच्याच प्रेमात पडली! मुहूर्त ठरला, भटजी आले, सगेसोयरेपण आले; पत्रिका बघता भटजी अवाक्‌— “अरेच्चा, आता तर अधिकमास...!”

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती ‘अधिकमास श्रावण’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना श्रावण ऋतूचे सौंदर्य आणि लग्न ठरण्याच्या प्रक्रियेतील नाट्य यांवर आधारित आहे. नायिकेचे (सृष्टीचे) लग्न ठरवण्यासाठी एकापाठोपाठ एक येणारे महिने (चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ) कसे अयशस्वी ठरतात आणि शेवटी ‘श्रावणा’वरच तिची कशी पसंती उतरते, याचे रंजक वर्णन येथे आहे. कवितेची भावगती सुरुवातीला उत्कंठावर्धक आहे, जी मध्यंतराला एका रोमँटिक वळणावर येते आणि शेवटी भटजींच्या उद्गाराने एका अनपेक्षित, विनोदी वळणावर (ट्विस्ट) संपते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक संस्कार कवीची लेखनशैली अत्यंत सोपी, प्रवाही आणि दृश्यमानता निर्माण करणारी आहे. संपादन करताना मूळ कवितेतील ‘वववधू’ या मुद्रणदोषाचे ‘नववधू’ असे शुद्धीकरण करण्यात आले आहे. तसेच ‘शालू घालून’ ऐवजी ‘शालू नेसून’ हा मराठीतील योग्य वाक्प्रचार वापरून भाषिक शुद्धता साधली आहे. विरामचिन्हांच्या सुयोग्य वापरामुळे, विशेषतः शेवटी वापरलेल्या अपूर्णविराम (—) आणि उद्गारवाचकांमुळे कवितेतील नाट्यमयता अधिक ठळक झाली आहे. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवितेत ऋतूंना दिलेली मानवी रूपे अत्यंत प्रतीकात्मक आहेत. “आषाढ आला आणि कांदे पोहे खाऊन गेला” हा तुकडा मराठी संस्कृतीतील ‘मुलगी पाहण्याच्या’ कार्यक्रमाचे हुबेहूब आणि मिश्कील प्रतीक आहे. आषाढातील पाऊस केवळ प्राथमिक भेट ठरतो, पण खरी संमती श्रावणात मिळते. ‘हिरवा शालू’ हे सृष्टीच्या बहराचे आणि नववधूच्या आनंदाचे सुंदर प्रतीक आहे. कवितेची परिणामकारकता तिच्या शेवटच्या ओळीत दडलेली आहे. सर्व तयारी पूर्ण झाल्यावर भटजींनी काढलेला ‘अधिकमास’ (धार्मिक संकल्पांनुसार लग्नासाठी वर्ज्य किंवा शुभकार्यात विघ्न आणणारा काळ) वाचकाच्या चेहऱ्यावर मिश्कील हसू सोडून जातो. सारांश: ऋतूंच्या मानवीकरणातून विवाहसंस्थेतील ‘कांदेपोहे’ ते ‘मुहूर्त’ या प्रवासाचे अत्यंत खेळकर, नाट्यमय आणि प्रवाही चित्रण करणारी ही एक नितांत सुंदर चारोळीवजा कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

दुर्गेश साठवणे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.