शेवटच्या त्या क्षितिजावरती: मराठी कविता (मोहिनी उत्तर्डे)

0 0 संपादक १२ ऑक्टो, २०२६ संपादन

कवयित्री मोहिनी उत्तर्डे यांची 'शेवटच्या त्या क्षितिज' ही कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘शेवटच्या त्या क्षितिजावरती’ ही कवयित्री मोहिनी उत्तर्डे यांची मानवी आयुष्याची क्षणभंगुरता, नश्वरता आणि नात्यांचे मोल अधोरेखित करणारी एक अत्यंत भावस्पर्शी व तत्त्वचिंतनात्मक कविता आहे…

शेवटच्या त्या क्षितिजावरती

स्वराली संते (महाराष्ट्र, भारत)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेत कवयित्रीने मानवी अस्तित्वाचा अंतिम सत्य-संदर्भ उलगडला आहे. आयुष्यभर चालणारी धावपळ, मिळवलेली संपत्ती आणि मान-सन्मान हे सर्व मानवाच्या अंतिम प्रवासाच्या वेळी कसे व्यर्थ ठरतात, याचे कारुण्यपूर्ण चित्रण या रचनेत आढळते. माणसाच्या जाण्याने एकाकी पडलेले घर, चुलीचे विझणे, भिंतींवर रेंगाळणारा आवाज आणि उंबरठ्याची वाट पाहणे यांसारख्या कौटुंबिक व ग्रामीण भावविश्वातील प्रतिमांद्वारे हे चिंतन अत्यंत जिव्हाळ्याने मांडले गेले आहे. शेवटी केवळ आठवणीच उरतात, त्यामुळे जिवंतपणी नाती जपली पाहिजेत हा मानवी संवेदनांना हात घालणारा विचार ही कविता मांडते.

उंबरठ्यावर सांज उतरली, चूल राहिली विझून, घरभरतीचे सूर हरवले, माणसं गेली निघून… काल तलम हसण्यात ज्यांच्या, अंगण फुलुनी जाई, आज तयांच्या नावापुढती, फक्त दोन अश्रू उरती… श्वासांचाही हिशेब शेवटी, काळ कुणाला देतो? भरल्या घरच्या माणसालाही, मुठीत माती देतो… जन्मभराच्या धावपळीचे, हिशेब सारे मिटती, चार खांद्यांच्या वाटेवरती, पावले अबोल वळती… ज्या डोळ्यांनी सप्ततारका अन् नक्षत्र वेचली, त्या पापण्यांवरती आता, चिरनिद्रेची पडते सावली… ज्या हातांनी घरकुल सजले, ते निश्चल होती, कालपर्यंतचा आवाज त्यांचा, भिंतींवरती फिरती… माणूस निघुनी गेल्यावरही, उंबरठा वाट पाहतो, ना सोबत येते धनदौलत, ना मानपान ना कीर्ती… म्हणूनच म्हणते जरा जपून घ्यावी नाती, शेवटच्या त्या क्षितिजावरती, उरते मागे स्मृती…

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही जीवनाची क्षणभंगुरता आणि मृत्यूचे अपरिहार्य सत्य यावर आधारित आहे. कवितेची भावगती प्रारंभीच निर्माण होणाऱ्या एकाकीपणापासून सुरू होते; “उंबरठ्यावर सांज उतरली, चूल राहिली विझून” या पहिल्याच ओळीत विषण्णतेचा आणि रिकामेपणाचा सूर लागतो. त्यानंतर जीवनप्रवासातील भूतकाळातील समृद्धी, हसणे, स्वप्ने आणि वर्तमानकाळातील त्यांचा शेवट यांचा परस्परविरोधी पट कवयित्री उलगडत जाते. कालपर्यंत सजलेले घर अचानक शांत होणे आणि ‘चार खांद्यांच्या वाटेवरती’ पावले वळणे, यातून कवितेतील करुण रस उत्कट होत जातो.

शैलीवैशिष्ट्ये व लयबद्धता:

कवयित्री मोहिनी उत्तर्डे यांची भाषाशैली अत्यंत साधी, सुबोध तरीही थेट काळजाला भिडणारी आहे. ओळींची रचना निसर्गतःच गेय असून, चरणान्ती येणारे यमक (उदा. मिटती - वळती, होती - फिरती, कीर्ती - स्मृती) कवितेला एक लयबद्धता प्रदान करतात. संवादात्मक आणि स्वगत वजा असणाऱ्या या शैलीत उपदेशाचा अतिरेक नसून, एका अंतर्मुख करणाऱ्या अनुभवाचे कथन आहे. लय व वृत्ताच्या दृष्टीने शब्दांची योग्य मांडणी केल्याने कवितेतील शोकाकुलता अधिक गडद झाली आहे.

प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता:

कवितेतील प्रतीके मानवी आयुष्याची नश्वरता अत्यंत समर्पकपणे अभिव्यक्त करतात. ‘विझलेली चूल’, ‘चिरनिद्रेची सावली’, ‘मुठीत माती’ आणि ‘सप्ततारका व नक्षत्रे’ ही प्रतीके स्वप्निल जीवन आणि अंतिम सत्य यांतील अंतर अधोरेखित करतात. विशेषतः “कालपर्यंतचा आवाज त्यांचा, भिंतींवरती फिरती” ही ओळ माणसाच्या अनुपस्थितीत त्याच्या आठवणींचा उरणारा भास हुबेहूब उभा करते. “ना सोबत येते धनदौलत, ना मानपान ना कीर्ती” या ओळीतून भौतिक गोळाबेरजेची निर्थकता दाखवून देत, कवितेचा शेवट नात्यांचे महत्त्व सांगणाऱ्या एका शाश्वत तत्त्वज्ञानात होतो.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

घरभरतीचे सूर: घरात माणसांच्या असण्यामुळे असणारा जिव्हाळा, उत्साह आणि घर गजबजवणारे आनंदाचे वातावरण.
तलम: अत्यंत मऊ, कोमल किंवा मनाला भिडणारे (येथे कोमल व सात्विक हसण्याच्या संदर्भात वापरलेले).
चिरनिद्रा: कायमची झोप, म्हणजेच मृत्यू.
निश्चल: प्राण नसलेले, गतिहीन किंवा हालचाल न होणारे.
क्षितिज: जेथे आकाश आणि पृथ्वी एकत्र आल्यासारख्या भासतात ती काल्पनिक रेषा (येथे मानवी आयुष्याचा अंतिम टप्पा किंवा अंतकाळ असा अर्थ अभिप्रेत आहे).

सारांश

मानवी आयुष्याची नश्वरता आणि भौतिक संपत्तीची व्यर्थता स्पष्ट करत, अंतिम क्षणी केवळ प्रेमाची नाती आणि आठवणीच शिल्लक राहतात हा शाश्वत संदेश ही कविता अत्यंत कारुण्यपूर्ण व प्रभावीपणे देते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.