हेच का रे प्रेम होतं?: मराठी कविता (स्वराली संते)

कवयित्री स्वराली संते यांची 'हेच का रे प्रेम होतं?' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘हेच का रे प्रेम होतं?’ ही स्वराली संते यांची एकात्म, असंपृक्त प्रेमाची आर्तता व विरहाची वेदना उत्कटतेने मांडणारी भावकविता आहे…

हेच का रे प्रेम होतं?

स्वराली संते (मुंबई, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

कवयित्री स्वराली संते यांची ही कविता मानवी हृदयातील अव्यक्त, अनपेक्षित आणि शेवटी अपूर्ण राहिलेल्या भावविश्वाचा पट उलगडते. पौगंडावस्थेतील किंवा तरुण वयातील पहिल्यावहिल्या प्रेमाची थरथर, प्रियाराधाचा विलोभनीय भास आणि त्यानंतर प्राप्त होणारा अपेक्षाभंगाचा निष्ठुर यथार्थ यांमधील आंदोलने कवितेच्या आशयसंदर्भात केंद्रस्थानी आहेत. साध्या, सोप्या आणि ओघवत्या भाषेच्या माध्यमातून कवयित्रीने एका स्त्री-मनाची आकुलता आणि आत्मशोध या दोन्ही छटा एकत्र गुंफल्या आहेत.

पाहता सामोरे तुला जेव्हा कधी, विचलित मन माझं नेहमी असायचं; डोळे केंद्रित तुझ्यावर प्रत्येक क्षणी – हेच का रे प्रेम होतं? पडता कानी तुझ्या नावाचा ध्वनी, हृदय तेव्हा माझं धडधड करायचं; स्तब्ध व्हायची मी विसरून सारे काही – हेच का रे प्रेम होतं? बोलता तू काही माझ्याशी कधी, बेभान होऊन ऐकायचं मन माझं; त्या क्षणी वाटायचं—वेळ इथेच थांबावी, हेच का रे प्रेम होतं? पाहता मी तुला तिच्यासोबत कधी, भावनांच्या लाटांनी दुखायचं मन माझं; कोपऱ्यात एका बसायची रडत मी – हेच का रे प्रेम होतं? प्रेमात तिच्याच होतास, कळलं एके दिवशी, दुःखांच्या टाचण्यांनी टोचून फार रडवलं; सांभाळलं स्वतःला काहीतरी करून मी – प्रेमच होतं हे तुझ्यासाठी माझं, जे तुला कधी कळलंच नाही…

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही ‘एकतर्फी प्रेमाची आकुलता आणि त्यातून उद्भवणारी विरहाची व्यथा’ यावर आधारित आहे. कवितेची भावगती सुरुवातीला अत्यंत हळुवार, संभ्रमाकुल आणि आल्हाददायक अनुभवाकडून हळूहळू उद्वेग, दुःखाचा दाह आणि शेवटी एका कारुणिक वास्तवाच्या स्वीकाराकडे सरकते. प्रथम तीन कडव्यांमध्ये प्रेमात पडल्यानंतर होणारी शारीरिक व मानसिक आंदोलने रेखाटली आहेत; तर चौथ्या कडव्यापासून अस्वस्थतेचा व संशयाचा सूर तीव्र होऊन शेवटच्या कडव्यात अपेक्षाभंगाची परिसीमा गाठली जाते.

शैलीवैशिष्ट्ये व लयबद्धता:

कवितेची शैली प्रवाही, संवादात्मक आणि आत्मकथनात्मक आहे. “हेच का रे प्रेम होतं?” या ध्रुपदासारख्या वारंवार येणाऱ्या प्रश्नार्थक ओळीमुळे कवितेत एक विशिष्ठ लय आणि भावनिक उत्कटता निर्माण होते. ही पुनरावृत्ती केवळ रचनेचा भाग नसून नायिकेच्या मनातील संभ्रम व आत्मशोध अधोरेखित करते. संवादात्मक शैलीमुळे वाचक थेट कवयित्रीच्या अंतर्मनाशी जोडला जातो. शेवटच्या ओळींमधील “प्रेमच होतं हे तुझ्यासाठी माझं, / जे तुला कधी कळलंच नाही…” हा बदल कवितेला एक शोकांतिक, पण परिपक्व वळण देतो.

प्रतीकात्मकता, प्रतिमासृष्टी व परिणामकारकता:

कवितेत दैनंदिन व्यवहारातील प्रतिमांचा सुंदर वापर केला गेला आहे. “डोळे केंद्रित”, “नावाचा ध्वनी”, “हृदय धडधड करणे” या प्रतिमा प्रेमातील उत्कटतेचे शारीरिक स्तरावरील परिणाम दाखवतात. चौथ्या कडव्यातील “भावनांच्या लाटा” ही प्रतिमा दुःखाचा उचंबळून आलेला आवेग दर्शवते, तर शेवटच्या कडव्यातील “दुःखांच्या टाचण्या” हे रूपक मानसिक वेदनेची तीव्रता आणि तिचे टोचणारे स्वरूप अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त करते. कवितेचा परिणाम अत्यंत कारुणिक, सखोल आणि वाचकाच्या मनाला स्पर्शून जाणारा आहे.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

1. सामोरे: समोर, प्रत्यक्षात पुढे.
2. विचलित: अस्वस्थ, एकाग्र नसलेले, अस्थिर.
3. ध्वनी: आवाज, साद.
4. स्तब्ध: अचल, शांत, अचानक थिजून गेलेले.
5. बेभान: स्वतःला विसरून गेलेले, तल्लीन, गुंग.
6. टाचण्या: बारीक सुया, वेदना देणारे टोचणारे प्रसंग.

सारांश

ही कविता एकतर्फी प्रेमातील संभ्रम, भावनिक आकुलता आणि अपेक्षाभंगाची टोचणारी वेदना अत्यंत काव्यात्मक व आर्ततेने व्यक्त करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

स्वराली संते यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.