बंद दरवाजा: मराठी कविता (अजय स्वामी)

कवी अजय स्वामी यांची 'बंद दरवाजा' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘बंद दरवाजा’ ही कविता माणसाच्या अंतर्मनातील दडपलेल्या भावना, हरवलेले स्वत्व आणि आत्मशोधाची अपरिहार्य गरज यांवर भाष्य करणारी एक अंतर्मुख करणारी भावकविता आहे…

बंद दरवाजा

अजय स्वामी (मालेगाव, अर्धापूर, नांदेड, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

मानवी मन हे आठवणी, आकांक्षा आणि विस्मृतीत ढकललेल्या क्षणांचे एक अथांग दालन असते. संसार, सामाजिक बंधने आणि काळाचा ओघ यांमुळे माणूस बऱ्याचदा स्वतःच्याच अस्सल रूपाला मागे टाकून एक मुखवटा धारण करून जगू लागतो. ‘बंद दरवाजा’ ही कविता याच मानवी शोकांतिकेचा आणि आत्मभानाचा सूक्ष्म पट मांडते.

मनाच्या कोपऱ्यात बंद करून ठेवलेले ‘स्वत्व’ आणि त्या दरवाजाला स्वतःच मारलेली कडी/कुंडी ही कवीच्या समृद्ध भावविश्वाची साक्ष देते. कालचे अनुभव, भविष्याची स्वप्ने आणि काळाच्या प्रवाहात गमावलेले मूळ अस्तित्व यांचा शोध घेताना, ही कविता वाचकाला स्वतःच्याच अंतर्मनाचा उंबरठा ओलांडून आत डोकावण्यास प्रवृत्त करते.

प्रत्येकाच्या मनात असतोच एक बंद दरवाजा, स्वतःच्या हातांनीच कुंडी घातलेला. दुर्मिळ खजिन्याचा साठा असतो तिथे— खजिना कालच्या अनुभवांचा, भविष्याच्या कल्पनांचा, वेळेच्या कहरापुढे कैद झालेल्या व्यक्तित्वाचा; ‘कधीतरी मी असा होतो’, त्या स्वत्वाचा. मनी तिळमात्र इच्छा नसतानादेखील कुंडी घातलीय त्या दरवाजाला. कधी उंबरठ्यावर गेलोच तर ती कुंडी तरी ओळखेल का मला? की रागावेल माझ्यावर, हा खजिना कोंडून ठेवल्याबद्दल? स्वतः बंद केलेला हा दरवाजा आता स्वतःसाठीच उघडावा लागणार. दागिन्यांचा तो ऐवज चढवावा लागणार; किमतीचा हा खजिना इथेच सोडून जायला, आपण काय संन्यासी थोडीच आहोत…

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना माणसाच्या मनातील सुप्त स्वत्व आणि त्यावर त्याने स्वतःच लादलेल्या मर्यादा यांभोवती फिरते. कवितेची सुरुवातच “प्रत्येकाच्या मनात असतोच एक बंद दरवाजा, / स्वतःच्या हातांनीच कुंडी घातलेला” या अत्यंत वास्तववादी व प्रांजळ विधानाने होते. ही कडी दुसऱ्या कोणीही नाही, तर माणसाने स्वतःच्याच भीतीने वा विवशतेने घातलेली आहे, हे स्वीकारणे कवीच्या निखळ प्रामाणिकपणाचे द्योतक आहे. कवितेतील भावगती टप्प्याटप्प्याने विकसित होते; प्रारंभी केवळ स्वीकृती आणि पश्चात्तापाची छटा असणारा हा प्रवास हळूहळू आत्मचिंतनाकडे सरकतो आणि शेवटी आत्मभानाच्या ठाम जाणीवेवर येऊन थांबतो.

प्रतीकात्मकता व आशयघनता

कवीने वापरलेली ‘बंद दरवाजा’, ‘कुंडी’, ‘उंबरठा’ आणि ‘खजिना’ ही प्रतीके कमालीची परिणामकारक ठरली आहेत. ‘बंद दरवाजा’ हे केवळ लाकडी दार नसून अंतर्मनातील गुप्त दालनाचे रूपक आहे. या दरवाज्यामागे दडलेला खजिना म्हणजे कोणतीही भौतिक संपत्ती नसून “खजिना कालच्या अनुभवांचा, / भविष्याच्या कल्पनांचा, / वेळेच्या कहरापुढे कैद झालेल्या व्यक्तित्वाचा” असा अत्यंत मौल्यवान मानसिक ठेवा आहे. ‘वेळेचा कहर’ हा शब्दप्रयोग काळाची निष्ठुरता आणि त्यापुढे असहाय्य झालेल्या मानवी अस्तित्वाला अधोरेखित करतो. “उंबरठ्यावर गेलोच तर / ती कुंडी तरी ओळखेल का मला?” हा प्रश्न कवीच्या मनातील परात्मता (alienation) आणि स्वतःपासूनच दुरावल्याची खोल वेदना व्यक्त करतो.

शैलीवैशिष्ट्ये व अभिव्यक्ती

कवितेची शैली अकृत्रिम, संवादात्मक आणि ओघवती आहे. कुठल्याही बोजड अलंकारांचा किंवा कृत्रिम यमकांचा आव न आणता कवीने अगदी सहज आणि थेट शब्दांत गढूळ मनःस्थिती मांडली आहे. कवितेतील प्रश्नार्थक शैली (उदा. “की रागावेल माझ्यावर, / हा खजिना कोंडून ठेवल्याबद्दल?”) कवितेला एकांगी न ठेवता तिच्यात वाचकाशी संवाद साधण्याची क्षमता निर्माण करते. भाषेतील साधेपणा आणि प्रासादिकता यांमुळे कवितेतील कारुण्य व नाट्य वाचकाच्या थेट हृदयाला भिडते.

परिणामकारकता व जीवनतत्त्वज्ञान

कवितेचा शेवट अत्यंत नाट्यमय आणि जीवनप्रद तत्त्वज्ञानाने होतो. “दागिन्यांचा तो ऐवज चढवावा लागणार… आपण काय संन्यासी थोडीच आहोत…” या ओळींमधून वैराग्याऐवजी जीवनाचा, आनंदाचा आणि निजस्वरूपाचा पूर्ण हक्काने स्वीकार करण्याचा संदेश मिळतो. जीवन सोडून पळून जाणे किंवा स्वत्वाला मारून टाकणे हा संन्यासाचा मार्ग असू शकतो, पण सर्वसामान्य माणसाने आपला भावनांचा व स्वत्वाचा खजिना दडपून न ठेवता त्याचा आस्वाद घेतला पाहिजे, ही जाणीव कवी करून देतो. स्वतः बंद केलेला दरवाजा आता स्वतःसाठीच उघडावा लागणार ही जाणीव माणसाला स्वतःच्या पुनरुत्थानाकडे घेऊन जाते.

सारांश

‘बंद दरवाजा’ ही कविता स्वतःच्या हातांनी दडपलेल्या स्वत्वाला पुनरुज्जीवित करून, आयुष्याचा अमूल्य खजिना पूर्णत्वाने जगण्याचा संदेश देणारा एक प्रगल्भ आत्मानुभव आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अजय स्वामी यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.