शब्द मला लिहितात: मराठी कविता (प्रतिभा चौगले)

कवयित्री प्रतिभा चौगले यांची 'शब्द मला लिहितात' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘शब्द मला लिहितात’ ही कवयित्री प्रतिभा चौगले यांची कविता शब्दांच्या सांत्वनदायी रूपातून मिळणारा दिलासा, स्वसंवाद आणि आत्मविश्वासाचा प्रवास उलगडणारी एक अत्यंत भावपूर्ण काव्यरचना आहे…

शब्द मला लिहितात

प्रतिभा चौगले (कोल्हापूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना: भावविश्व व आशयसंदर्भ

मानवी आयुष्यातील एकाकीपणा, सांजवेळी दाटून येणारी अस्वस्थता आणि मनातील दुःखाचा भार हलका करण्यासाठी काव्यनिर्मिती ही एक संजीवनी ठरते. प्रस्तुत कवितेत कवयित्री प्रतिभा चौगले यांनी शब्द आणि कवी यांमधील परस्परावलंबित्व अत्यंत सूक्ष्मतेने टिपले आहे. एरवी कवी शब्दांना आकार देतो; परंतु इथे शब्दच कवीचे पालक, मार्गदर्शक आणि सोबती बनून त्याला संकटात सावरतात, असा एक अनोखा चेतनागुणोक्तीचा (Personification) प्रवास या कवितेच्या भावविश्वात पाहायला मिळतो. सांजवेळच्या दुःखापासून सुरू होणारा हा प्रवास शेवटी आत्मविश्वासाच्या आणि आनंदाच्या पूर्णविरामापर्यंत पोहोचतो, जो वाचकाला निर्मितीक्षमतेचा एक सकारात्मक अनुभव देतो.

शब्द मला लिहितात सांजवेळी मनातले, दुःख लोटून दे ना क्षणभंगुर क्षणातले. शब्द मला लिहितात पुन्हा बांध मनाचा महाल, गिरव दोन अक्षरे आता होऊन जा तू खुशाल. शब्द मला लिहितात जोजवतो मी तुला रात्री; वारा, ऊन, पाऊस येईल, तू ठेव अढळ राहण्याची खात्री. शब्द मला लिहितात सोसवतो का तुला भार? असाहाय्य मनाची ती रेघ ओढू नयेस तू लांब फार. शब्द मला लिहितात दीर्घकाळ आत्मविश्वासाचा, तुझ्या-माझ्या संगतीला क्षण आनंदी पूर्णविरामाचा.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही ‘शब्द’ या घटकाच्या जिवंत व आश्वासक स्वरूपावर आधारलेली आहे. कवितेची सुरुवात “सांजवेळी मनातले, दुःख लोटून दे ना क्षणभंगुर क्षणातले” या ओळींनी होते. सांजवेळ ही बहुदा अस्वस्थतेची वा उदासिनतेची मानली जाते, परंतु शब्दच कवयित्रीला या क्षणभंगुर दुःखाचा त्याग करण्याचे आवाहन करतात. कवितेतील भावगती ही कारुण्याकडून आशेच्या लखलखत्या विश्वाकडे सरकते. “पुन्हा बांध मनाचा महाल, गिरव दोन अक्षरे आता” या ओळींमधून भग्न झालेल्या मनाला पुनर्निर्मितीचे धैर्य शब्दांच्या संवादातून मिळते, ज्यामुळे काव्यातील नैराश्य हळूहळू सकारात्मकतेत रूपांतरित होते.

प्रतीकात्मकता व शैलीवैशिष्ट्ये

कवितेत वापरलेली प्रतीके सोपी असली तरी अत्यंत सखोल आशय व्यक्त करणारी आहेत. “वारा, ऊन, पाऊस येईल, तू ठेव अढळ राहण्याची खात्री” या ओळींमधील ‘वारा, ऊन, पाऊस’ ही जीवनातील विविध संकटे, आघात आणि आव्हानांची प्रतीके आहेत. तर “जोजवतो मी तुला रात्री” या ओळीतून शब्दांचे मातृवत वात्सल्य प्रकट होते. भाषेचा ओघ अत्यंत स्वाभाविक, प्रवाही आणि प्रासादिक आहे. “शब्द मला लिहितात” या ध्रुवपदाच्या पुनरावृत्तीमुळे कवितेला एक आंतरीक लय व तालबद्धता प्राप्त होते, ज्यामुळे प्रत्येक कडव्यात शब्दांचे मध्यवर्ती स्थान अधिक दृढ होत जाते.

संपादकीय व भाषिक सुधारणा

मूळ कवितेची शैली व आवाहकता अबाधित ठेवून भाषिक शुद्धतेच्या दृष्टीने काही आवश्यक व्याकरणिक बदल करण्यात आले आहेत. ‘लिहतात’ ऐवजी प्रमाण भाषेनुसार ‘लिहितात’, अनुनासिकाच्या अनावश्यक वापरावर नियंत्रण ठेवत ‘अक्षरें’ ऐवजी ‘अक्षरे’ आणि ऱ्हस्व-दीर्घ नियमानुसार ‘दिर्घकाळ’ ऐवजी ‘दीर्घकाळ’ असे बदल केले आहेत. “असाह्य मनाची ते रेघ” या ओळीत लिंग-वचन संगती साधण्यासाठी “असाहाय्य मनाची ती रेघ” असा भाषिक बदल केला आहे. तसेच “सोसवतो का तुला भार?” या ओळीत प्रश्नचिन्हाची योजना करून आणि ओळींच्या शेवटी असलेली अवाजवी टिंबे काढून योग्य विरामचिन्हे वापरल्याने कवितेचा संवादात्मक लहेजा अधिक सुस्पष्ट झाला आहे.

परिणामकारकता व निष्कर्षात्मक सौंदर्य

शेवटच्या कडव्यात “दीर्घकाळ आत्मविश्वासाचा, तुझ्या-माझ्या संगतीला क्षण आनंदी पूर्णविरामाचा” असा विचार मांडून कवयित्रीने कवितेचा अत्यंत सुंदर व समतोल समारोप केला आहे. येथे ‘पूर्णविराम’ हा समाप्तीचा नसून समाधानाचा, परिपूर्णतेचा आणि स्थिरतेचा क्षण म्हणून योजला गेला आहे. शब्दांची साथ मानवी मनाला दुःखावर मात करून धैर्याने उभे राहण्याचे बळ देते, हा संदेश वाचकाच्या मनाचा ठाव घेतो. रचनेतील साधेपणा आणि आशयातील गांभीर्य यांच्या सुंदर मिलाफामुळे ही कविता दीर्घकाळ स्मरणात राहते.

सारांश

काव्यात्मक शब्द हे केवळ अभिव्यक्तीचे माध्यम नसून ते मानवी दुःखावर मात करून आत्मविश्वासाची पुनर्रचना करणारे समर्थ सोबती आहेत, असा संदेश देणारी ही एक अप्रतिम संवादरचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

प्रतिभा चौगले यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.