वेदोक्त विरुद्ध पुराणोक्त: ज्ञानाधिकार आणि विषमतेचा संघर्ष

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक हर्षद खंदारे यांचा वेदोक्त विरुद्ध पुराणोक्त: ज्ञानाधिकार आणि विषमतेचा संघर्ष हा संपादकीय लेख. नक्की वाचा.

धर्मसत्ता, ज्ञानाचा अधिकार आणि बहुजन समाजाचे दुय्यमत्व या विषयांचा विवेकवादी दृष्टिकोनातून शोध…

वेदोक्त विरुद्ध पुराणोक्त: ज्ञानाधिकार आणि विषमतेचा संघर्ष

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

धर्माची चौकट जेव्हा अतीव पवित्रतेचा आभास निर्माण करते, तेव्हा त्या चौकटीतील अन्यायाविरुद्ध ‘ब्र’ काढण्याचे धैर्य सर्वसामान्यांमध्ये उरत नाही. शतकानुशतके धर्म आणि परंपरेच्या आड माणसा-माणसांत भेदभावाची भिंत उभी केली गेली. या विषमतेच्या रचनेतील दोन अत्यंत कळीचे शब्द म्हणजे ‘वेदोक्त’ आणि ‘पुराणोक्त’. वरवर पाहता हा केवळ पूजाविधी किंवा मंत्रांचा फरक वाटत असला, तरी ऐतिहासिक व समाजशास्त्रीय अंगाने अभ्यास केल्यास ही ज्ञानसत्ता, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि वर्चस्व टिकवून ठेवण्याची एक अत्यंत नियोजनबद्ध रचना असल्याचे स्पष्ट होते.

‘वेदोक्त’ म्हणजे वेदांनुसार केले जाणारे संस्कार व विधी. वैदिक परंपरेत चार वेद आणि त्यांच्या ऋचांना अंतिम व अपौरुषेय मानले गेले. परंतु, वेदोक्ताचे मूळ कडक व जाचक उच्चारशास्त्रात दडलेले होते. उदात्त, अनुदात्त व स्वरित या स्वराघातांना इतके अतोनात महत्त्व दिले गेले की, ‘एका स्वराचा उच्चार चुकला तरी अनर्थ घडेल’ अशी भीती समाजात खोलवर रुजवली गेली. या भीतीपोटी वेदांचे अध्ययन व वेदोक्त विधींचा अधिकार एका विशिष्ट वर्गापुरताच सीमित राहिला. यज्ञ-याग, उपनयन आणि विवाह संस्कारांवर या वर्गाची एकाधिकारशाही निर्माण झाली आणि वेदोक्त ही परंपरेने मिळालेली एक दुर्भेद्य सामाजिक तटबंदी बनली, जिथे सर्वसामान्यांना प्रवेश निषिद्ध होता.

याउलट, वेदांपासून वंचित ठेवलेल्या बहुसंख्य समाजाला धर्माच्या चौकटीत बांधून ठेवण्यासाठी ‘पुराणोक्त’ परंपरेची रचना करण्यात आली. १८ महापुराणे व उपपुराणांतील कथा, अवतारांची वर्णने आणि भक्तीच्या सुलभ मार्गाद्वारे साध्या श्लोकांनी पूजा करण्याची सवलत दिली गेली. हे वरवर सर्वसमावेशक वाटले, तरी त्यामागे दुय्यमतेचे अध्यात्म होते. “तुम्हाला वेदांचा अधिकार नाही, म्हणून तुम्ही पुराणोक्त करावे,” असा एक अदृश्य भेद निर्माण करून स्त्री, शूद्र आणि बहुजन समाजाला धार्मिक हक्क दिल्याचा आभास निर्माण केला गेला; मात्र त्यांना मूळ ज्ञानाधिकारापासून सोयीस्कररीत्या दूर ठेवण्यात आले.

जेव्हा जेव्हा एखाद्या उपेक्षित घटकाने हा ज्ञानाधिकार मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा धर्मसत्तेने तो चमत्काराच्या बुरख्याखाली दडपला. पैठणला संत ज्ञानेश्वरांनी ‘रेड्याच्या तोंडी वेद वदवले’ ही कथा याचे बोलके उदाहरण आहे. विवेकवादी दृष्टिकोनातून पाहता, ज्ञानेश्वरांनी ज्याच्या तोंडून वेद वदवले तो चार पायांचा पशू नसून समाजाने जनावरासारखे जिणे जगायला लावलेला शूद्र/अतिशूद्र मानवी घटक असण्याची शक्यता अधिक आहे. एका शूद्राने वेद म्हणावेत आणि वेदोक्ताची तटबंदी ढासळावी, हे प्रस्थापित धर्मसत्तेला अमान्य होते. म्हणूनच या सामाजिक विद्रोहाचे रूपांतर अतिनैसर्गिक चमत्कारात करून ‘एका प्राण्याने वेद म्हटले’ अशी सोयीस्कर मांडणी केली गेली, जेणेकरून मानवाचा वेदांवरील अधिकार नाकारणारी विषमता अबाधित राहील.

या मौनाची साखळी तोडून धर्मसत्तेला हादरवणारा ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे १८९९ मधील कोल्हापुरातील ‘वेदोक्त प्रकरण’. पंचगंगा घाटावर पुरोहिताने राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांना शूद्र ठरवून पुराणोक्त मंत्र म्हणण्याचा प्रयत्न केला. शाहू महाराजांनी या धार्मिक दांभिकतेला उघडे पाडत पुरोहितांची वतने जप्त केली, वेदपाठशाळा सुरू केल्या आणि १९२० मध्ये ‘क्षात्रजगद्गुरू’ पीठाची स्थापना करून बहुजनांना धार्मिक स्वातंत्र्याचा मार्ग दाखवला. आज २१ व्या शतकातही नाव बदलून वावरणार्‍या वर्चस्ववादाला आणि चमत्कारांच्या आवरणाला छेद देऊन जन्मावर आधारित श्रेष्ठत्व नाकारणे आणि स्पष्टपणे ‘ब्र’ उच्चारणे हेच प्रबुद्ध समाजाचे लक्षण ठरते.

संपादकीय विश्लेषण

धार्मिक सिद्धांतांच्या मागे लपलेल्या सत्ताकारणाचा व विषमतेचा शोध घेणे हे या लेखाचे मुख्य बलस्थान आहे. लेखात वेदोक्त आणि पुराणोक्त या दोन धार्मिक संकल्पनांमधील सूक्ष्म भेद उलगडताना ज्ञानाच्या विकेंद्रीकरणाचा महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे. विशेषतः, पैठणच्या प्रसंगाचे पुनर्विश्लेषण करताना — “एका प्राण्याने वेद म्हटले हे सांगणे धर्मसत्तेसाठी अत्यंत सोयीस्कर होते; कारण त्यामुळे मानवाला वेदांचा अधिकार मिळाला नाही, ही विषमतेची धारणा अबाधित राहिली” — या मुद्द्याद्वारे चमत्काराच्या आडून दडपलेल्या सामाजिक क्रांतीवर मार्मिक प्रकाश टाकला गेला आहे. यानंतर छत्रपती शाहू महाराजांच्या वेदोक्त प्रकरणाचा संदर्भ देऊन हा लढा केवळ तात्विक नसून ऐतिहासिक चळवळ होता, हे स्पष्ट केले आहे. आजच्या आधुनिक काळातही ज्ञानाच्या मक्तेदारीचे व शोषणाचे स्वरूप बदलले असले तरी मूळ प्रवृत्ती कायम आहे; म्हणूनच या परंपरेवर प्रश्न उपस्थित करून निर्भीडपणे ‘ब्र’ उच्चारण्याचे आवाहन हा लेख प्रभावीपणे करतो.

सारांश

धर्माच्या आणि चमत्काराच्या आवरणाखाली दडपलेला ज्ञानाधिकार व सामाजिक विद्रोह ओळखून जन्माधिष्ठित विषमतेला स्पष्टपणे नकार देणे हीच खरी प्रबोधनाची वाट आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा: