सिनेमातल्या चमत्काराची अगतिकता: दिलासा की फसवणूक?

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांचा ‘सिनेमातल्या चमत्काराची अगतिकता: दिलासा की फसवणूक?’ हा संपादकीय लेख.

प्रस्तुत लेख व्यावसायिक मराठी चित्रपटांमधून होणाऱ्या चमत्कारांच्या उदात्तीकरणावर बोट ठेवतो. नुकत्याच प्रदर्शित झालेल्या एका व्यावसायिक चित्रपटाच्या निमित्ताने, पडद्यावर दाखवला जाणारा नशीबवाद आणि त्यामुळे जनमानसावर होणारे परिणाम या सामाजिक व राजकीय समस्येवर हा लेख प्रकाश टाकणारा आहे...

सिनेमातल्या चमत्काराची अगतिकता: दिलासा की फसवणूक?

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

मराठी चित्रपटसृष्टीने जागतिक स्तरावर नेहमीच आपल्या आशयघन आणि वास्तववादी मांडणीचा ठसा उमटवला आहे. परंतु, अलीकडच्या काळात व्यावसायिक यशाच्या समीकरणांमुळे चित्रपट निर्मितीच्या मूळ उद्देशाला गळती लागल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. विशेषतः, समाजातील ज्वलंत प्रश्नांवर बोट ठेवण्याऐवजी निव्वळ दैववाद आणि चमत्कारांचे भांडवल करणाऱ्या कलाकृती जेव्हा पडद्यावर गर्दी खेचतात, तेव्हा तो केवळ मनोरंजनाचा भाग उरत नाही. हा लेख अशाच एका व्यावसायिक गणितातून निर्माण झालेल्या चित्रपटाच्या निमित्ताने, चित्रपट माध्यम, संविधानाने दिलेला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लोकशाहीत नागरिकांची असणारी कर्तव्ये यांच्यातील परस्परसंबंधांचे अत्यंत धारदार विश्लेषण करतो.

गेल्या काही वर्षांत मराठी चित्रपटसृष्टीचे व्यावसायिक गणित कमालीचे बदलले आहे. आशयघन आणि वास्तववादी चित्रपटांसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या मातीत आता ‘सिक्वेल’ (उत्तरभाग) आणि व्यावसायिक समीकरणांचे पेव फुटले आहे. नुकताच चर्चेत आलेला एका गाजलेल्या चित्रपटाचा उत्तरभाग याच व्यावसायिक गणिताचा एक भाग आहे. काही वर्षांपूर्वी आलेल्या पहिल्या भागाच्या प्रचंड यशानंतर आणि या प्रवृत्तीच्या हक्काच्या प्रेक्षकवर्गामुळे या नव्या भागाबद्दल बाजारात उत्सुकता असणे स्वाभाविक होते. मात्र, हा चित्रपट आणि त्याभोवती फिरणारे कथानक एका संपूर्ण दशकाची, पर्यायाने महाराष्ट्रातील प्रगल्भ प्रेक्षकांची ‘भावनिक आणि बौद्धिक फसवणूक’ करत आहे का? हा प्रश्न आता केवळ एका चित्रपटापुरता मर्यादित राहिलेला नसून, तो या देशाच्या सामाजिक आणि राजकीय वास्तवाशी जोडला गेला आहे. चित्रपट हे मनोरंजनाचे माध्यम आहे, हे मान्य केले तरी त्याचे समाजमनावर असणारे गारुड नाकारता येत नाही. एका बाजूला देश आणि राज्यात दारिद्र्य, भूक, बेरोजगारी आणि अशिक्षा तोंड उघडून उभी आहे. सामान्य माणूस जगण्याच्या रोजच्या लढाईत होरपळून निघत आहे. अशा भीषण वास्तवात जेव्हा कोट्यवधी रुपयांचे बजेट असणारे चित्रपट वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाजूला सारून केवळ चमत्कार, नशीबवाद आणि अगतिकतेचे उदात्तीकरण करतात, तेव्हा ते समाजाला प्रगतीऐवजी अधोगतीकडे घेऊन जात आहेत, असे म्हणावे लागेल. आपल्या संविधानाने नागरिकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्याचे कर्तव्य अधोरेखित केले आहे. परंतु, रुपेरी पडद्यावर जेव्हा चमत्कारांनाच अंतिम सत्य म्हणून दाखवले जाते, तेव्हा ते कित्येक वर्षांच्या प्रबोधन चळवळींना आणि विचारांना शंभर वर्षे मागे खेचणारे ‘निर्बुद्धतेचे रसायन’ ठरते. येथे सर्वात मोठी मेख आहे ती मूळ प्रश्नांच्या विचलनाची (डायव्हर्जन). लोकशाहीत कर भरणारा नागरिक म्हणून रस्ते, पाणी, शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगार या मूलभूत सुविधांची मागणी सरकार आणि प्रशासनाकडे करणे हा जनतेचा कायदेशीर हक्क आहे. जे प्रश्न संविधानाने नियुक्त केलेल्या व्यवस्थेला, लोकप्रतिनिधींना आणि सरकारला भरचौकात विचारले गेले पाहिजेत, ते प्रश्न जर मंदिराच्या गाभाऱ्यात देवाशी भांडून किंवा चमत्काराची वाट पाहून सुटणार असतील, तर ती जनतेच्या जाणिवेची जाणीवपूर्वक केलेली फसवणूक आहे. जेव्हा व्यवस्थेतील अपयशाचे खापर ‘पूर्वसंचित’ किंवा ‘दैवाच्या’ माथी मारले जाते, तेव्हा नकळतपणे सत्ताधाऱ्यांना आणि प्रशासनाला जबाबदारीतून मुक्त केले जाते. “माझ्या गरिबीला किंवा दुरावस्थेला सरकार नाही, तर माझे नशीब जबाबदार आहे,” हा विचार गरिबांच्या मनात रुजवणे ही कोणत्याही शासनकर्त्यांसाठी अत्यंत सोयीची गोष्ट असते. वैचारिकदृष्ट्या सुस्त आणि प्रश्नांऐवजी चमत्कारांवर विश्वास ठेवणारी जनता हाताळायला सोपी असते, हे राजकीय आणि व्यावसायिक गणिताने ओळखले आहे. भीती आणि श्रद्धा या बाजारात सर्वात जास्त विकल्या जाणाऱ्या गोष्टी आहेत, आणि चित्रपट निर्माते याच भावनेचे सर्रास भांडवल करत आहेत. संत तुकाराम महाराजांनी शतकांपूर्वी, अंधश्रद्धा, नवस आणि दैववादावर कडाडून प्रहार करताना म्हटले होते:

अभंग क्रमांक ३२९

वैद वाचविती जीवा । तरी कोण ध्यातें देवा ॥ १ ॥ काय जाणो कैसी परी । प्रारब्ध तें ठेवी उरी ॥ ध्रु. ॥ नवसे कन्यापुत्र होती । तरी कां करणें लागे पती ॥ २ ॥ जाणे हा विचार । स्वामी तुकयाचा दातार ॥ ३ ॥

(अर्थ: जर वैद्य (डॉक्टर) माणसाला जिवंत ठेवू शकत असते, तर देवाचे ध्यान कोणी केलेच नसते. अंतिम सत्य काय आहे हे कोणालाच ठाऊक नसते, शेवटी प्रारब्ध (कर्म/भोग) शिल्लक राहतेच. जर केवळ नवस बोलूनच मुलेबाळे झाली असती, तर विवाह करण्याची गरजच काय होती? तुकाराम महाराज म्हणतात, हा खरा आणि विवेकनिष्ठ विचार माझा दाता असलेला तो परमेश्वरच जाणतो.) ...आणि अभंग क्रमांक ८९

तीर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं ॥ १ ॥ मिळालिया संतसंग । समर्पितां भलें अंग ॥ ध्रु. ॥ तीर्थीं भाव फळे । येथें आनाड तें वळे ॥ २ ॥ तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ॥ ३ ॥

(अर्थ: तीर्थक्षेत्रांवर केवळ धोंडे (दगड) आणि पाणी असते; खरा देव तर सज्जन आणि सत्पुरुषांच्या रूपात प्रत्यक्ष समोर उभा असतो. अशा संतांची संगत लाभल्यास स्वतःला त्यांच्या चरणी समर्पित करण्यातच कल्याण आहे. तीर्थाच्या ठिकाणी केवळ माणसाचा भाव (श्रद्धा) फळ देतो, पण संतांच्या संगतीत मात्र दुर्जन, अडाणी (आनाड) माणूसही सन्मार्गाला लागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतःकरणातील विकार आणि पाप दूर झाले की संसारातील त्रिविध तापांची (दुःखांची) निवृत्ती होते.) ज्या संतांच्या भूमीत शतकांपूर्वी विवेकवादाची ही शिकवण दिली गेली, त्याच मातीत आज चमत्कारांचे बाजार मांडणारे सिनेमे गर्दी खेचत असतील, तर आपली वैचारिक प्रगती कुठेतरी खुंटली आहे, हे आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे. सामान्य माणसासाठी देव किंवा अध्यात्म हा कठीण काळातील भावनिक आधार असू शकतो, पण तो प्रशासनाचा किंवा हक्काचा पर्याय असू शकत नाही. जोपर्यंत प्रेक्षक म्हणून आपण अशा वैचारिक फसवणूक करणाऱ्या चित्रपटाला नाकारत नाही, आणि जोपर्यंत नागरिक देवाकडे ‘कृपा’ मागण्यासोबतच सरकारकडे आपला ‘हक्क’ मागायला शिकत नाही, तोपर्यंत ही बौद्धिक पीछेहाट थांबणार नाही. कलाकृतींनी श्रद्धा दाखवावी, पण ती माणसाला अगतिक बनवणारी नसावी, तर कर्तव्यदक्ष आणि प्रश्न विचारणारी बनवणारी असावी, हीच आजच्या काळाची मुख्य गरज आहे.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख व्यावसायिक चित्रपटांच्या नावाखाली चालणाऱ्या अंधश्रद्धा आणि दैववादाच्या प्रसारावर अत्यंत प्रभावीपणे बोट ठेवतो. कला आणि मनोरंजन हे केवळ करमणुकीचे साधन नसून ते समाजाला आकार देणारे एक प्रभावी माध्यम आहे, हा विचार लेखकाने अत्यंत प्रगल्भतेने मांडला आहे. बदलत्या व्यावसायिक गणितांमुळे चित्रपटांचा दर्जा कसा घसरत चालला आहे आणि प्रेक्षकांच्या भावनिक कमकुवतपणाचा गैरफायदा कसा घेतला जात आहे, याचे मार्मिक विश्लेषण येथे पाहायला मिळते. लेखकाचा मुख्य आक्षेप हा कलाकृतींमधील वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या अभावावर आहे. भारतीय संविधानाने नागरिकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि विवेकवाद रुजवण्याचे कर्तव्य स्पष्ट केले असताना, चित्रपट माध्यम मात्र याच्या उलट वर्तन करताना दिसत आहे. चमत्कारांना अंतिम सत्य मानल्यामुळे समाजाची वैचारिक पीछेहाट होते, हा लेखकाचा युक्तिवाद अत्यंत विचार करायला लावणारा आहे. विशेषतः, संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगाचा दिलेला संदर्भ या मांडणीला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक अधिष्ठान मिळवून देतो. शतकांपूर्वी संतांनी ज्या नवस-सायासांच्या प्रवृत्तीला फोल ठरवले होते, तिलाच आजचे चित्रपट आधुनिक रूपात पुन्हा प्रस्थापित करत आहेत, ही खेदाची बाब यात अडोरेखित होते. या विश्लेषणाचा सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे दैववाद आणि राजकीय व्यवस्था यांचा जोडलेला संबंध. जेव्हा चित्रपट दारिद्र्य आणि बेरोजगारीचे कारण दैवावर ढकलतात, तेव्हा ते अप्रत्यक्षपणे सत्ताधारी आणि प्रशासनाला त्यांच्या उत्तरदायित्वातून मोकळे करतात. लोकशाहीत नागरिकांनी आपले हक्क मागण्याऐवजी चमत्कारांवर विसंबून राहणे हे निरोगी समाजात अभिप्रेत नाही. ही मांडणी करून लेखकाने केवळ एका विशिष्ट चित्रपटावर टीका केलेली नाही, तर त्यामागील छुप्या राजकीय आणि व्यावसायिक युतीचा पर्दाफाश केला आहे. शेवटी, लेखकाने दिलेला इशारा प्रेक्षक आणि नागरिक म्हणून अत्यंत मोलाचा आहे. जोपर्यंत सामान्य जनता कलाकृतींमधील हा फोलपणा या निमित्ताने ओळखून ती नाकारत नाही, तोपर्यंत ही वैचारिक दिशाभूल थांबणार नाही. अंधश्रद्धेला खतपाणी घालणाऱ्या कलाकृतींऐवजी माणसाला सजग, कर्तव्यदक्ष आणि प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या चित्रपटांची आज नितांत गरज आहे, हा लेखकाचा सूर अत्यंत वाजवी आणि काळाची गरज अधोरेखित करणारा ठरतो. सारांश: चित्रपटांतून होणारे चमत्कारांचे उदात्तीकरण हे संत तुकारामांनी नाकारलेल्या अंधश्रद्धेलाच पुन्हा खतपाणी घालत असून, जनतेला मूलभूत प्रश्नांपासून विचलित करून व्यवस्थेला उत्तरदायित्वातून मुक्त करणारे ठरू शकते; त्यामुळे ‘निमित्त’ कोणताही चित्रपट असला, तरी नागरिकांनी विवेकी व प्रश्न विचारणारे बनणे गरजेचे आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.