जिकडे तिकडे पाणीच पाणी - मराठी कविता (शंकर वैद्य)

ज्येष्ठ आणि प्रसिद्ध मराठी कवी, मराठी साहित्यकार, समीक्षक, शिक्षक व ललित लेखक शंकर वैद्य यांची जिकडे तिकडे पाणीच पाणी ही लोकप्रिय मराठी कविता.

‘जिकडे तिकडे पाणीच पाणी’ ही ज्येष्ठ कवी शंकर वैद्य यांची निसर्गाच्या वर्षाऋतूतील चैतन्यमय रूपाचे आणि आनंदोत्सवाचे हुबेहूब चित्रण करणारी एक अजरामर निसर्गकविता आहे...

जिकडे तिकडे पाणीच पाणी

शंकर वैद्य (ज्येष्ठ कवी, मराठी साहित्यकार, समीक्षक, शिक्षक, ललित लेखक, उत्तम वक्ते व सूत्रसंचालक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेचे भावविश्व पावसाळ्याच्या आगमनाने सृष्टीत होणाऱ्या आमूलाग्र आणि उत्साहवर्धक बदलांभोवती फिरते. कवीने यात केवळ पावसाचे पडणे चित्रित न करता, त्यामुळे संपूर्ण चराचरात निर्माण झालेल्या आनंदाच्या लहरींचा वेध घेतला आहे. झाडे, पाखरे, डोंगर, निर्झर आणि अगदी ऊन-सावलीचा खेळ या सर्वांवर झालेला पावसाचा परिणाम अत्यंत तरलतेने मांडला आहे. हा आशयसंदर्भ मानवी मनाला निसर्गाच्या एकात्मतेची आणि त्यातील आदिम आनंदाची अनुभूती करून देणारा ठरतो.

जिकडे तिकडे पाणीच पाणी, खळखळणारे झरे; झुळझुळणारे गवत पोपटी, लवलवणारे तुरे! नवी लकाकी झाडांवरती, सुखात पाने-फुले नाहती; पाऊसवारा झेलित जाती, भिरभिरती पाखरे! जिकडे तिकडे पाणीच पाणी, खळखळणारे झरे. हसत भिजती निळसर डोंगर, उड्या त्यांतुनी घेती निर्झर; कडेकपारी रानोरानी, नाद नाचरा भरे! जिकडे तिकडे पाणीच पाणी, खळखळणारे झरे. मधेच घेता वारा उसळी, जरी ढगांची तुटे साखळी; हिरव्या रानी ऊन बागडे, हरिणापरी गोजिरे! जिकडे तिकडे पाणीच पाणी, खळखळणारे झरे.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना पावसाळ्यातील समृद्ध, सजल आणि टवटवीत निसर्गाचे दर्शन घडवणे ही आहे. पहिल्या कडव्यापासूनच कवितेची भावगती संथ न राहता पाऊसवारा आणि झऱ्यांसारखीच गतिमान व प्रवाही राहते. “झुळझुळणारे गवत पोपटी” आणि “लवलवणारे तुरे” यांमधून सृष्टीतील गतिशीलता अधोरेखित होते. पाऊस पडताना आणि तो थांबल्यावर निसर्गाच्या भावना कशा बदलतात, याची एक सुंदर लयबद्ध गती या कवितेत अनुभवायला मिळते. शैलीवैशिष्ट्ये व नादमाधुर्य शंकर वैद्य यांच्या लेखनशैलीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे शब्दलालित्य आणि यमक-अनुप्रासांचा सहज सुंदर वापर होय. ‘झाडांवरती-नाहती’, ‘डोंगर-निर्झर’, ‘उसळी-साखळी’ अशा यमकांमुळे कवितेत एक अंतर्गत संगीत निर्माण झाले आहे. “नाद नाचरा भरे” सारख्या शब्दरचनांमुळे कवितेतील ध्वन्यात्मकता (Onomatopoeia) अधिक गडद होते, ज्यामुळे वाचक केवळ कविता वाचत नाही, तर तो निसर्गाचा तो नाद अनुभवू लागतो. विरामचिन्हांच्या सुयोग्य वापरामुळे कवितेचा वाचनवेग आणि त्यातील उद्गारवाचक आनंद योग्य रीतीने प्रकट होतो. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवीने कवितेत वापरलेली रूपके आणि प्रतीके अतिशय जिवंत आहेत. ढगांची साखळी तुटल्यावर पडणारे ऊन हे केवळ ऊन राहत नाही, तर ते “हिरव्या रानी ऊन बागडे, हरिणापरी गोजिरे” या ओळीतून एका चपळ, निष्पाप हरिणाच्या पाडसाचे रूप घेते. ‘हसत भिजणारे डोंगर’ हे निसर्गाच्या मानवीकरणाचे (Personification) उत्कृष्ट उदाहरण आहे. पाऊस आणि वाऱ्याला एकत्र करून ‘पाऊसवारा’ म्हणणे आणि पाखरांचे ‘भिरभिरणे’ यातून दृश्य आणि श्राव्य अनुभवांची एक अद्भूत सांगड कवीने घातली आहे, जी वाचकाच्या मनावर दीर्घकाळ गारूड करते. सारांश: वर्षाऋतूच्या आगमनाने सृष्टीच्या कणाकणात सळसळणाऱ्या नवचैतन्याचे आणि निसर्गाच्या विलोभनीय सौंदर्याचे हे एक लयबद्ध आणि चित्रदर्शी शब्दचित्र आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

शंकर वैद्य यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.