अजूनही एकदा - मराठी कविता (रविंद्र गाडबैल)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी ‘रविंद्र गाडबैल’ यांची ‘अजूनही एकदा’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत कविता ही समकालीन राजकीय, सामाजिक आणि नैतिक अधःपतनावर भाष्य करत शिवशाहीच्या पुनरुत्थानाची आळवणी करणारी एक प्रखर विचारप्रवृत्त रचना आहे...

अजूनही एकदा

रविंद्र गाडबैल (हिरपूर, मूर्तिजापूर, अकोला, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘अजूनही एकदा’ या कवितेतून कवीने वर्तमान महाराष्ट्रातील सामाजिक आणि राजकीय विदारकतेवर तीव्र आक्षेप नोंदवला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदर्श, नीतिमान आणि न्याय्य स्वराज्याची तुलना आजच्या भ्रष्ट, जातिद्वेषाने पेटलेल्या आणि असुरक्षित वातावरणाशी करताना कवीचे मन व्याकुळ होते. वर्तमान व्यवस्थेने निर्माण केलेल्या विसंगतींवर बोट ठेवत, ही घसरण थांबवण्यासाठी पुन्हा एकदा शिवविचारांच्या आणि शिवरायांच्या नैतिक अधिष्ठानाची किती गरज आहे, हाच या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे.

अजूनही एकदा शिवराया, सह्याद्रीची पालटवा काया! मुघल शिरले सह्याद्रीच्या पायात, पोखरून टाकले तिला बेअब्रूपणाने, विविध पक्षांच्या, शाखांच्या बाण्याने. मावळे आता जाती-जातीत वाटले, धर्माच्या नावाचे झेंडे हाती भेटले. जाणता राजा आता राहिला नाही कुणी, जिजाऊंचा शिवबा झाला नाही जनी. सुरक्षित नाही भगिनी-माता, बेआब्रू झाली राष्ट्राची गाथा. वासनेने माखले भोंदू साधू-संत, धिंड काढून या फितुरीचा करा अंत! राष्ट्रहिताची वेगवेगळी मंत्रीखाती, मात्र आमदार-खासदारांचे पदाशीच नाते. किती महान आहे मंत्रिमंडळ, खास आहे का राष्ट्रविकासाचा ध्यास? सर्वात मोठा भ्रष्टाचार बसला, हे पाहून कायदा खसला. कधीही कायदा वेळेवर नाही कळला, कागदावर उतरून तो दिवाणी-फौजदारी चढला. न्यायासाठी पंच कधीच नाही भेटले, दहा लोकांसाठी कधी नाही झटले. न्यायदेवतेच्या डोळ्यांची पट्टी कधी ढळेल? शिवबाची न्यायिकता कधी कळेल? आहे कुणाला शिवशाहीचा ध्यास? अशाने होईल का देशाची प्रगती, राष्ट्राचा विकास? याकरिता शिवबा, तुम्ही शिवनेरीवर पुन्हा घ्या श्वास!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना आदर्श शिवशाही विरुद्ध वर्तमान लोकशाहीतील अपप्रवृत्ती अशा द्वंद्वावर आधारलेली आहे. कवितेची भावगती सुरुवातीला उद्वेग आणि संतापाची आहे, जी पुढे जाऊन व्यवस्थेच्या हतबलतेचे चित्रण करते आणि शेवटी एका आर्त आळवणीत रूपांतरित होते. कवीने भूतकाळातील गौरवशाली परंपरेचा संदर्भ देऊन वर्तमानकाळातील नैतिक आणि राजकीय मूल्यांच्या झालेल्या ऱ्हासावर अत्यंत टोकदार भाष्य केले आहे. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक संस्कार मूळ कवितेमध्ये वैचारिक स्पष्टता असली तरी व्याकरणिक आणि शुद्धलेखनाच्या अनेक त्रुटी होत्या, ज्या प्रस्तुत संपादनातून दूर करण्यात आल्या आहेत. अनुस्वार, दीर्घ-पायरी आणि शब्दजोडण्या (उदा. ‘जात-जातीत’, ‘मंत्रिमंडळ’, ‘शिवशाहीचा’) अचूक केल्यामुळे कवितेला एक संथ पण प्रभावी लय प्राप्त झाली आहे. कवीची शैली थेट, आक्रमक आणि जनमानसाला साद घालणारी असल्याने तीमधील मूळ आवेश अबाधित ठेवून संपादन प्रक्रिया पार पाडली आहे. प्रतीकात्मकता आणि परिणामकारकता कवितेत वापरलेली सह्याद्री, मावळे, जिजाऊंचे संस्कार, न्यायदेवतेची पट्टी आणि शिवनेरीवरील श्वास ही प्रतीके अत्यंत जिवंत आणि मराठी अस्मितेशी जोडलेली आहेत. मुघल हे प्रतीक केवळ परकीय आक्रमकांचे नसून ते आजच्या अंतर्गत भ्रष्ट प्रवृत्तींचे द्योतक बनून येते. कायदेविषयक आणि राजकीय व्यवस्थेवर केलेले भाष्य उपरोधाचा उत्तम नमुना आहे. शेवटी शिवनेरीवर पुन्हा श्वास घेण्याची केलेली विनवणी वाचकाच्या मनात एक सुप्त ऊर्जेची ठिणगी टाकून जाते, ज्यामुळे रचनेची परिणामकारकता द्विगुणित होते. सारांश: सभ्यतेचा संकोच करणाऱ्या आणि मूल्यांचा ऱ्हास झालेल्या आधुनिक व्यवस्थेला सुधारण्यासाठी शिवरायांच्या आदर्श न्याय व्यवस्थेची आणि नैतिक नेतृत्वाची नितांत गरज आहे, हाच या कवितेचा मुख्य गाभा आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.