हस्तांतर: मराठी कविता (द. भा. धामणस्कर)

ज्येष्ठ कवी द. भा. धामणस्कर यांची ‘हस्तांतर’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम कविता संग्रहातील ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘हस्तांतर’ ही कविता पिढीजात परंपरेचे हस्तांतरण आणि त्यातून उद्भवणारा सूक्ष्म मानसिक व सांस्कृतिक विरोधाभास अधोरेखित करणारी द. भा. धामणस्कर यांची चिंतनशील रचना आहे…

हस्तांतर

द भा धामणस्कर (प्रसिद्ध मराठी कवी, संवेदनशील साहित्यिक आणि श्रेष्ठ अनुवादक. महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

द. भा. धामणस्कर यांच्या काव्यविश्वात मानवी नातेसंबंधांतील सूक्ष्म पदर, मानसिक ताणतणाव आणि दैनंदिन प्रसंगांतून उलगडणारे जीवनतत्त्वज्ञान अत्यंत आटोपशीर व संयमित भाषेत व्यक्त होते. ‘हस्तांतर’ ही कविता कौटुंबिक व धार्मिक वाटणाऱ्या एका अत्यंत साध्या प्रसंगातून—गणपती विसर्जनप्रसंगी मूर्ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे सोपवण्याच्या घटनेतून—परंपरेच्या ओझ्याचे महाकाय मर्म उलगडते. कौटुंबिक जबाबदारी आणि सांस्कृतिक वारशाचे हस्तांतरण होताना दिसणारा वरवरचा सोहळा व त्याच्या मुळाशी असणारे जड वास्तव यांतील दरी कवीने मोठ्या नाट्यमयतेने इथे रेखाटली आहे.

• हस्तांतर: मराठी कविता (द. भा. धामणस्कर)

विसर्जनासाठी गणपती नेताना मला मूर्ती अवजड झाली, तेव्हा उसळत्या तारुण्याचा माझा मुलगाच मला म्हणाला— “द्या इकडे!” मी मूर्ती तत्काळ मुलाच्या हातावर ठेवली चौरंगासहित. मुलानेही मूर्ती हातात घेतली नीट सावरून; तर मी एका दैवी आनंदात अकल्पित परंपरा पुढे सरकल्याच्या— मी पुन्हा तरुण ययातीसारखा, माझा मुलगा जख्ख म्हातारा— परंपरेच्या ओझ्याने वाकलेला…

संपादकीय विश्लेषण

कवितेचा प्रारंभ अत्यंत दैनंदिन आणि सहज घटनेने होतो. वयानुसार शारीरिक थकव्यामुळे पित्याला “मूर्ती अवजड झाली” असे वाटणे ही मानवी मर्यादा आहे. या क्षणी "उसळत्या तारुण्याचा" मुलगा पुढे येतो आणि आस्थेने मूर्तीचा भार आपल्या खांद्यावर घेतो. पिढीबदलाची ही नैसर्गिक प्रक्रिया मानून पिता भावनिक मोकळीक अनुभवतो; त्याला वाटणारा हा प्राथमिक आनंद “अकल्पित परंपरा पुढे सरकल्याच्या” दैवी भावनेतून येतो. परंतु, या हस्तांतरणाचा खरा विरोधाभास कवितेच्या शेवटाकडे उलगडतो.

कवितेतील भावगती अतिशय उत्कट आणि धक्कादायक वळण घेणारी आहे. सुरुवातीला कौटुंबिक समाधान देणारी ही घटना अचानक मानसिक व पौराणिक रूपकामध्ये रूपांतरित होते. पिता जेव्हा आपली जबाबदारी मुलाकडे सोपवतो, तेव्हा त्याला स्वतःला शारीरिक व मानसिक हलकेपणा मिळून तो “पुन्हा तरुण ययातीसारखा” अनुभवतो. पौराणिक ययातीप्रमाणेच स्वतःचे वृद्धत्व व जबाबदारी मुलावर सोपवून तो स्वतः मोकळा होतो. याउलट, जो मुलगा "उसळत्या तारुण्याचा" होता, तो परंपरेची व रूढींची ती मूर्ती स्वीकारताच क्षणात “जख्ख म्हातारा” होतो आणि परंपरेच्या भाराखाली वाकला जातो.

शैलीवैशिष्ट्यांचा विचार करता, धामणस्कर यांची भाषा मितभाषी, अर्थवाही आणि नाट्यमय विरोधाभासाने नटलेली आहे. ‘चौरंगासहित’ हा शब्द केवळ लाकडी चौरंगाचा निर्देश करत नाही, तर परंपरेची चौकट व तिची सर्व बंधने तशीच स्वीकारण्याचे प्रतीक बनतो. ‘ययाती’चे रूपक कवितेला व्यापक सांस्कृतिक व पौराणिक परिमाण प्रदान करते. कवीने कोणतेही अतिरिक्त अलंकार वा कृत्रिम प्रतिमा न वापरता बोलीच्या अंगाने जाणारी लय टिकवली आहे. लघुरचना आणि विरामचिन्हांचा मोजका वापर कवितेतील आशयाचे गांभीर्य उत्तरोत्तराने वाढवतो.

परिणामकारकतेच्या दृष्टीने ही कविता वाचकाच्या मनात परंपरेच्या स्वरूपाविषयी विचारप्रवृत्त करणारे प्रश्न निर्माण करते. परंपरा ही नव्या पिढीला सामर्थ्य देते की तिला अकाली प्रौढ व क्लान्त करते, हा प्रश्न इथे उपस्थित होतो. मुलाचे तारुण्य परंपरेचा भार स्वीकारताच आटून जाते आणि पित्याचे म्हातारपण जबाबदारी झटकताच लोप पावते, हा तीव्र सामाजिक-सांस्कृतिक वास्तववादी धक्का वाचकाच्या अंतर्मनाला स्पर्श करतो. अत्यंत कमी शब्दांत मोठा आशय घनतेने मांडण्याची धामणस्कर यांची ताकद या कवितेत पूर्णत्वाने दिसून येते.

सारांश

पिढीजात परंपरेचे हस्तांतरण हे केवळ वारसा पुढे नेणे नसून नव्या पिढीवर पडणारे अतीव मानसिक व सांस्कृतिक ओझे आहे, हा कटू सत्यशोधक आशय ही कविता प्रभावीपणे मांडते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

द भा धामणस्कर यांचे इतर लेखन वाचा:

प्रसिद्ध कवी व कवयित्री

कुसुमाग्रजबहिणाबाई चौधरीमंगेश पाडगांवकरशांता शेळकेसुरेश भटबालकवीग दि माडगुळकरइंदिरा संतकेशवसुतकवी ग्रेसबा सी मर्ढेकरनारायण सुर्वेबा भ बोरकरवसंत बापटसाने गुरुजीपु ल देशपांडेसर्व कवी »

इतर सर्व प्रसिद्ध कवींच्या कविता वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.