मंगळ: पत्रिकेतला की आकाशातला? (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांचा ‘मंगळ: पत्रिकेतला की आकाशातला?’ हा संपादकीय लेख.

कुंडलीतील मंगळ ग्रहाच्या काल्पनिक भीतीपोटी निर्माण झालेल्या सामाजिक अंधश्रद्धांवर आणि स्त्री-अन्यायावर विज्ञानाच्या प्रकाशात बोट ठेवणारा एक वैचारिक लेख...

मंगळ: पत्रिकेतला की आकाशातला?

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

खगोलीय विश्वातील ग्रहांचा मानवी जीवनावरील कथित प्रभाव हा आपल्या समाजातील अत्यंत जुना आणि संवेदनशील विषय आहे. विशेषतः लग्नकार्यात कुंडलीतील ‘मंगळ’ या घटकाला अवाजवी महत्त्व देऊन जे भीतीचे वातावरण निर्माण केले जाते, त्याचे सर्वाधिक चटके आजही स्त्रियांनाच सहन करावे लागतात. विज्ञानाने आणि तंत्रज्ञानाने २१ व्या शतकात कमालीची प्रगती केली असली, तरी सामाजिक मानसिकतेतून मंगळ ग्रहाविषयीच्या भ्रामक कल्पना दूर झालेल्या नाहीत. या पार्श्वभूमीवर, पत्रिकेतल्या काल्पनिक भीतीपेक्षा आकाशातील प्रत्यक्ष मंगळ ग्रहाचे वैज्ञानिक सत्य कितीतरी पटीने प्रगल्भ आणि सुंदर आहे, याचे वास्तववादी विश्लेषण ‘मंगळ: पत्रिकेतला की आकाशातला?’ या लेखात करण्यात आले आहे.

“माणूस जन्माला येतो तो स्वतःचं नशीब घेऊन की अवकाशातल्या ग्रहांची वक्रदृष्टी घेऊन?” हा प्रश्न तसा जुनाच आहे. पण जेव्हा जेव्हा घरात मुलीचा जन्म होतो, तेव्हा तिच्या भविष्यापेक्षा, तिच्या शिक्षणापेक्षा आणि तिच्या कर्तृत्वापेक्षा एकाच गोष्टीची चर्चा समाज अधिक करतो– “मुलीला मंगळ तर नाही ना?” ‘मुलीला मंगळ असणे’ किंवा कुंडलीत विशिष्ट स्थानात मंगळाची उपस्थिती असणे, या एकाच खगोलीय स्थितीभोवती आपल्या समाजाने भीती, अंधश्रद्धा आणि भ्रामक कल्पनांचे एवढे मोठे जाळे विणले आहे की, त्यामुळे कित्येक मुलींना आणि त्यांच्या पालकांना प्रचंड मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागते. विज्ञानाच्या २१ व्या शतकातही आपण ज्या अंधश्रद्धा कवटाळून बसलो आहोत, त्यामागच्या ढळढळीत वास्तवाविषयी आजवर एकही ‘ब्र’ न उच्चारणाऱ्या समाजाने आता मात्र जागृत होऊन वास्तव समजून घेण्याची गरज आहे. १. सर्वात मोठा आणि जीवघेणा भ्रम: पतीचा मृत्यू समाजात पसरवलेली सर्वात क्रूर भ्रामक कल्पना म्हणजे, “मंगळ असलेल्या मुलीचे लग्न जर बिगर-मंगळी मुलाशी झाले, तर त्या मुलाचा अकाली किंवा अपघाती मृत्यू होतो.” एखाद्या जिवंत माणसाचे आयुष्य, त्याचे आरोग्य किंवा त्याचा मृत्यू हा संपूर्णपणे त्याच्या स्वतःच्या जीवनशैलीवर, वैद्यकीय कारणांवर आणि बाह्य अपघातांवर अवलंबून असतो. पण, या वैज्ञानिक सत्याला पूर्णपणे नाकारून, एका कोऱ्या कागदावरील ग्रहाच्या स्थानावरून दुसऱ्या व्यक्तीच्या मृत्यूचे भाकीत वर्तवणे, यापेक्षा मोठी अंधश्रद्धा दुसरी असूच शकत नाही. २. भ्रम: मंगळ दोष फक्त मुलींनाच असतो आणि तो अशुभ असतो मंगळाचा सगळा बाऊ फक्त मुलींच्याच बाबतीत केला जातो, जणू काही मंगळ हा ग्रह फक्त स्त्रीद्वेष्टा असावा! ज्योतिषशास्त्राच्या गणिताचा जरी विचार केला, तरी मंगळ हा ग्रह स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही कुंडलीत सारख्याच पद्धतीने स्थान मिळवतो. गणितानुसार जगातल्या साधारण ४०% ते ५०% लोकांच्या कुंडलीत कोणत्या ना कोणत्या स्थानात मंगळ असतोच. मग जर जगातली अर्धी लोकसंख्या ‘मंगळी’ आहे, तर त्याला ‘अशुभ’ किंवा 'असामान्य' कसे म्हणता येईल? ती एक अत्यंत साधी खगोलीय रचना आहे. ३. भ्रम: मंगळी मुलगी स्वभावाने भांडखोर असते “मंगळ असलेली मुलगी उग्र स्वभावाची असते, ती सासरचे घर उद्ध्वस्त करते, ती नातेसंबंध टिकवू शकत नाही...” असे अनेक पूर्वग्रहदूषित शिक्के तिच्यावर मारले जातात. प्रत्यक्षात, माणसाचा स्वभाव कसा असेल हे त्याचे संगोपन, त्याला मिळालेले संस्कार, शिक्षण, कौटुंबिक वातावरण आणि त्याची स्वतःची मानसिक प्रगल्भता यावर ठरत असते. एका ग्रहाच्या नावाखाली एखाद्या मुलीच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला ‘भांडखोर’ ठरवणे हा निव्वळ सामाजिक अन्याय आहे. ४. मानवनिर्मित प्रथेचा कळस: झाडाशी किंवा कुंभाशी लग्न या भीतीपोटी मुलीचे लग्न आधी केळीच्या झाडाशी, पिंपळाशी किंवा मातीच्या घटशी (कुंभ विवाह) लावून दिले जाते. अशी समजूत असते की यामुळे ‘मृत्यूचा धोका’ त्या झाडावर किंवा मातीच्या घटावर जाईल. निर्जीव वस्तूशी किंवा वनस्पतीशी लग्न लावून माणसाचे नशीब बदलते, या कल्पनेला आधुनिक जगात काही स्थान आहे का? हा केवळ मानसिक भीतीचा गैरफायदा घेऊन केला जाणारा खर्चिक देखावा आहे.

वैवाहिक जीवनाचे यश हे पती-पत्नीमधील परस्पर सामंजस्य, विश्वास, आदर आणि एकमेकांना समजून घेण्याच्या वृत्तीवर अवलंबून असते, कुंडलीतील मंगळावर नाही.

आकाशातला खरा ‘मंगळ’ आणि आपण... ज्या मंगळाला आपण पत्रिकेत कोंडून भीतीचे कारण बनवले आहे, तो प्रत्यक्ष अवकाशात कसा दिसतो? तो केवळ एक लाल रंगाचा, दगड-धोंड्यांचा, सुंदर आणि शांत ग्रह आहे. मानवी कल्पनेने त्याला क्रूर बनवले, पण विज्ञानाने तिथे पोहोचून त्याचे खरे सौंदर्य जगासमोर आणले आहे. मानवाच्या हजारो पिढ्या होऊन गेल्या आहेत, आणि तुम्ही दुसऱ्या ग्रहावरील सूर्यास्ताचा पहिला फोटो पाहण्यासाठी जिवंत आहात. हा मंगळ ग्रहावरील सूर्यास्ताचा एक खरा फोटो आहे. ज्या ग्रहाच्या भीतीने आपण आपल्याच मुलींचे भविष्य अंधारात ढकलतो, त्याच ग्रहावरून आपली ‘पृथ्वी’ केवळ एक छोटा प्रकाशबिंदू म्हणून दिसते आणि तिथला सूर्यास्त निळ्या रंगाची नयनरम्य छटा उधळत होतो. पत्रिकेतल्या काल्पनिक भीतीपेक्षा, विज्ञानाने टिपलेले हे वैश्विक सत्य कितीतरी पटीने सुंदर, प्रगल्भ आणि थक्क करणारे आहे!

• मंगळ ग्रहावरील सूर्यास्ताचे खरे छायाचित्र (सौजन्य: नासा).

रूढींच्या चौकटी मोडा आणि आकाशातल्या खऱ्या मंगळाला विज्ञानाच्या नजरेतून पाहायला शिका!

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख सामाजिक रूढी, परंपरा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांतील संघर्षावर भाष्य करणारा एक अत्यंत समयोचित आणि डोळस वैचारिक दस्तऐवज आहे. आधुनिकतेचा आव आणणाऱ्या आपल्या समाजात आजही स्त्रियांच्या कर्तृत्वापेक्षा त्यांच्या कुंडलीतील ग्रहांच्या स्थानांना अधिक महत्त्व दिले जाते, या विदारक वास्तवावर लेखकाने नेमके बोट ठेवले आहे. ‘मंगळ दोष’ या संकल्पनेभोवती निर्माण झालेल्या भीतीचा आणि अंधश्रद्धांचा अत्यंत पद्धतशीरपणे, तार्किक मुद्द्यांच्या आधारे लेखकाने समाचार घेतला आहे. लेखाची मांडणी अत्यंत सुटसुटीत आणि मुद्द्यांना धरून झाली आहे. मंगळ दोषामुळे पतीचा मृत्यू होणे, हा ग्रह केवळ स्त्रियांसाठीच अशुभ असणे, मंगळी स्त्री स्वभावाने उग्र असणे आणि कुंभविवाहासारख्या मानवनिर्मित अनिष्ट प्रथा, या चार प्रमुख भ्रमांचे वर्गीकरण करून लेखकाने त्यावर कडक प्रहार केला आहे. माणसाचे आयुष्य, आरोग्य, स्वभाव आणि वैवाहिक सुख हे ग्रहांच्या गतीवर नसून वैयक्तिक जीवनशैली, संस्कार, शिक्षण आणि परस्पर सामंजस्यावर अवलंबून असते, हा विवेकवादी विचार लेखक अत्यंत प्रभावीपणे मांडतो. या लेखाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा उत्तरार्ध, जिथे लेखक पत्रिकेतल्या काल्पनिक मंगळाची तुलना आकाशातील खऱ्या वैज्ञानिक मंगळाशी करतो. विज्ञानाने मंगळावर शोधलेला निळ्या रंगाचा सूर्यास्त आणि तिथून दिसणारी प्रकाशबिंदूसारखी पृथ्वी, हा संदर्भ वाचकाला एका व्यापक वैश्विक पातळीवर घेऊन जातो. हा दुरान्वये दिलेला वैज्ञानिक संदर्भ माणसाच्या संकुचित विचारसरणीला चपराक देणारा ठरतो. लेखकाची भाषा अत्यंत प्रवाही, थेट आणि मनाला भिडणारी आहे. केवळ टीका न करता, विज्ञानाची कास धरून रूढींच्या चौकटी मोडण्याचे आवाहन केल्यामुळे हा लेख केवळ एक तक्रार न राहता एक प्रबोधनात्मक विचार बनतो. समाजातील निम्म्या लोकसंख्येच्या कुंडलीत असणारा हा नैसर्गिक ग्रह स्त्रीद्वेष्टा कसा असू शकतो, हा लेखकाचा प्रतिप्रश्न वाचकाला अंतर्मुख करायला लावणारा आहे. सारांश: कुंडलीतील काल्पनिक मंगळाच्या भीतीपोटी होणारा स्त्रियांचा मानसिक छळ थांबवून, आकाशातील खऱ्या मंगळाकडे वैज्ञानिक व विवेकवादी दृष्टिकोनातून पाहणे हीच काळाची गरज आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.