आई गेल्यानंतर शब्द अनाथ झाले - मराठी कविता (नरेश रावताला)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी नरेश रावताला यांची ‘आई गेल्यानंतर शब्द अनाथ झाले’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत कविता मातृशोक आणि तिच्या जाण्याने निर्माण झालेल्या अथांग एकाकीपणाचे भावोत्कट चित्रण करणारी एक आर्त विलापिका आहे...

आई गेल्यानंतर शब्द अनाथ झाले

नरेश रावताला (धुळे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

आईच्या निधनानंतर कौटुंबिक आणि भावनिक विश्वात निर्माण झालेली अनंताची पोकळी हा ‘आई गेल्यानंतर शब्द अनाथ झाले’ या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे. कवीने मातृवियोगाचे दुःख केवळ वैयक्तिक पातळीवर न ठेवता, घराच्या परिघाशी आणि दैनंदिन अस्तित्वाशी जोडले आहे. आई असण्याने घराला जे गोकुळपण लाभते, ते तिच्या जाण्याने कसे विस्कटून जाते आणि पाठीवरची छत्रछाया हरवल्याने माणूस कसा पोरका होतो, याचे अत्यंत संवेदनशील आणि कारुणिक चित्रण या रचनेत उमटले आहे.

आई गेल्यानंतर घरचे आभाळ कोसळून गेले, छपराखालचे ऊनही हळूहळू विझून गेले. उंबरठ्यावर थांबलेले तिचे वाट पाहणे, दरवाज्याचे उघडणेही आता थांबून गेले. चुलीच्या राखेत हात घालून ऊब शोधतो, पण त्या हातांचा स्पर्श कायमचा हरवून गेला. ‘जेवलास का?’ या एका प्रश्नाची उणीव, दिवसागणिक मनाला आतून पोखरून गेली. रात्रीच्या शांततेत तिच्या नावाने हाक मारतो, प्रतिसाद मात्र शून्यात विरघळून गेला. ‘रावताला’ म्हणतो, शब्द झाले अनाथ, आई गेल्याने सगळे काही तुटून गेले.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती ‘आई गेल्यानंतर शब्द अनाथ झाले’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना मातृविरहातून निर्माण झालेले दुःखाचे सावट आणि त्यामुळे आलेले अनाथपण याभोवती फिरते. आईच्या जाण्याने केवळ एका व्यक्तीचा अंत होत नाही, तर संपूर्ण घराचा आधारस्तंभ निखळतो, हा विचार कवीने मांडला आहे. कवितेची भावगती सुरुवातीला एका मोठ्या आघाताने सुरू होते आणि हळूहळू ती दैनंदिन जगण्यातील छोट्या छोट्या गोष्टींमधील रिकामेपणाकडे सरकते. सुरुवातीचा तीव्र शोक पुढे एका संथ, धीम्या आणि आत्ममग्न वेदनेत रूपांतरित होत जातो. शैलीवैशिष्ट्ये व व्याकरणिक शुद्धता कवितेची शैली अत्यंत साधी, सरळ आणि थेट काळजाला भिडणारी आहे. मूळ कवीचा प्रांजळ आवाज अबाधित ठेवून संपादन करताना भाषिक प्रवाहिता साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. मूळ रचनेतील किरकोळ व्याकरणिक विसंगती, जसे की ‘सगळेच काही’ ऐवजी ‘सगळे काही’ आणि विरामचिन्हांचा सुयोग्य वापर (पूर्णविराम व अवतरण चिन्हे) दुरुस्त करून रचनेला एक संथ लय देण्यात आली आहे. यामुळे कवितेतील आर्तता अधिक ठसठशीतपणे समोर येते. प्रतीकात्मकता आणि परिणामकारकता कवीने कवितेत वापरलेली प्रतीके अतिशय कौटुंबिक आणि परिचित आहेत, त्यामुळे ती वाचकाशी सहज संवाद साधतात. घरचे कोसळलेले आभाळ, विझलेले ऊन, आणि शांत झालेला दरवाजा ही प्रतीके संरक्षणाचे कवच नष्ट झाल्याचे अधोरेखित करतात. तसेच, चुलीची राख भावनिक आणि भौतिक रीतेपणा दर्शवते, जिथे पूर्वी मायेची ऊब मिळायची. आईच्या एका साध्या प्रश्नाची उणीव मनाला पोखरत राहणे, हा भाग कवितेची परिणामकारकता कमालीची वाढवतो आणि वाचकाच्या डोळ्यात नकळत पाणी आणतो. सारांश: मातृवियोगामुळे उद्ध्वस्त झालेल्या कौटुंबिक विश्वाचे आणि शब्दांना आलेल्या पोरकेपणाचे अत्यंत आर्त व हृदयस्पर्शी संचित म्हणजे ही कविता होय.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

नरेश रावताला यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.