पावसाच्या धारा - मराठी कविता (शांता शेळके)

ज्येष्ठ मराठी कवयित्री, प्राध्यापिका, संगीतकार, अनुवादक, बाल साहित्य लेखिका आणि पत्रकार ‘शांता शेळके’ यांची त्यांची ‘पावसाच्या धारा’ ही मराठी कविता.

‘पावसाच्या धारा’ ही ज्येष्ठ कवयित्री शांता शेळके यांची निसर्गाच्या विविध रूपांचे आणि पावसाच्या आगमनाने सृष्टीत होणाऱ्या बदलांचे सुंदर चित्रण करणारी एक अभिजात निसर्गकविता आहे...

पावसाच्या धारा

शांता शेळके (प्राध्यापिका, संगीतकार, लेखिका, अनुवादक, बाल साहित्य लेखिका, साहित्यिक, आणि पत्रकार)

प्रस्तावना

शांता शेळके यांच्या काव्याचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे सहजता आणि नादमयता. प्रस्तुत ‘पावसाच्या धारा’ या कवितेत त्यांनी वर्षाऋतूच्या आगमनापासून ते पाऊस ओसरल्यानंतर निसर्गात पसरणाऱ्या चैतन्याचे अत्यंत जिवंत भावविश्व उभे केले आहे. सुरुवातीचा सोसाट्याचा वारा, विजांचा कडकडाट, प्राण्यांची होणारी धांदल, नदीला आलेला पूर आणि शेवटी ढगांमधून डोकावणारे कोवळे ऊन या सर्व घटकांचा आशयसंदर्भ मानवी मनाला निसर्गाच्या अगदी जवळ घेऊन जातो. कवयित्रीने केवळ पावसाचे वर्णन न करता, निसर्गातील घटकांच्या अंतर्गत भावना आणि क्रिया-प्रतिक्रिया अत्यंत संवेदनशीलतेने टिपल्या आहेत.

पावसाच्या धारा, येती झरझरा; झाकळले नभ, वाहे सोसाट्याचा वारा. रस्त्याले ओहळ, जाती खळखळ; जागोजागी खाचामध्ये तुडुंबले जळ. ढगांवर वीज, झळके सतेज; नर्तकीच आली गमे लेवुनिया साज. झोंबे अंगा वारे, काया थरथरे; घरट्यात घुसूनिया बसली पाखरे. हर्षलासे फार, नाचे वनी मोर; पानातून हळू पाहे डोकावून खार. पावसाच्या धारा, डोईवरी मारा; झाडांचिया तळी गुरे शोधिती निवारा. नदीलाही पूर, लोटला अपार; फोफावत धावे जणू नागीणच थोर. झाडांची पालवी, चित्ताला मोहवी; पानोपानी खुलतसे रंगदार छवी. थांबला पाऊस, उजळे आकाश; सूर्य येई ढगातून, उधळी प्रकाश. किरण कोवळे, भूमीवरी आले; सोनेरी त्या तेजामध्ये पक्षीजात खुले. पावसात न्हाली, धरणी हासली; देवाजीच्या करणीने, मनी संतोषली!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना पावसाचे निसर्गावर आणि सजीव सृष्टीवर होणारे परिणाम आणि त्यातून निर्माण होणारा आनंद ही आहे. कवितेची भावगती पावसाच्या वेगाप्रमाणेच प्रवाही आहे. सुरुवातीला पाऊस सुरू होतानाचा वेग आणि गोंगाट आहे: “झाकळले नभ, वाहे सोसाट्याचा वारा.” येथून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे धरणीच्या तृप्ततेपाशी स्थिरावतो. कवितेतील भाव हा भयाकडून, व्याकुळतेकडून हळूहळू शांततेकडे आणि परमानंदाकडे सरकणारा आहे, ज्यामुळे वाचकालाही निसर्गाच्या या परिवर्तनाचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो. शैलीवैशिष्ट्ये आणि नादमाधुर्य शांता शेळके यांच्या लेखनशैलीत एक उपजत गेयता असते. प्रस्तुत कवितेत ‘झरझरा-वारा’, ‘खळखळ-जळ’ अशा यमकप्रधान शब्दांमुळे कवितेला एक सुंदर लय प्राप्त झाली आहे. कवयित्रीने बोलीभाषेचा गोड लहेजा जपणारे “रस्त्याले” आणि “खाचामध्ये” हे शब्द वापरून रचनेला एक जिवंत आणि मातीचा गंध दिला आहे. कवीचा हा मूळ आवाज कायम ठेवून, व्याकरणाच्या दृष्टीने ‘पांखरे’ ऐवजी ‘पाखरे’ असा अचूक अनुस्वार वापरला आहे. तसेच योग्य स्वल्पविराम व अर्धविरामांच्या वापरामुळे ओळींचे अंतर्गत संगीत अधिक स्पष्टपणे जाणवते. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवितेतील उपमा आणि रूपके अत्यंत प्रभावी आहेत. विजेला नर्तकीची दिलेली उपमा निसर्गाच्या रौद्र रूपालाही सौंदर्याचा साज चढवते: “नर्तकीच आली गमे लेवुनिया साज.” तसेच, पूर आलेल्या नदीला दिलेली नागिणीची उपमा नदीच्या प्रवाहातील वळणे आणि तिचा आक्रमक वेग हुबेहूब डोळ्यांसमोर उभा करतो: “फोफावत धावे जणू नागीणच थोर.” शेवटी, पाऊस थांबल्यावर उधळलेले कोवळे ऊन आणि ‘सोनेरी तेज’ हे केवळ प्रकाशाचे नव्हे, तर नव्या आशेचे आणि लख्ख स्वागताचे प्रतीक बनून येते. ‘पक्षीजात खुले’ आणि ‘धरणी हासली’ या मानवीकरणाच्या वापरामुळे कविता कमालीची परिणामकारक ठरली आहे. सारांश निसर्गाच्या रौद्र, सुंदर आणि तृप्त करणाऱ्या विविध छटांचे सोप्या व नादमय शब्दांत केलेले ‘पावसाच्या धारा’ हे एक जिवंत आणि अविस्मरणीय शब्दचित्र आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

शांता शेळके यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.