आईच्या उबदार गारव्याच्या शोधात - मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक आणि कवी हर्षद खंदारे यांची ‘आईच्या उबदार गारव्याच्या शोधात’ ही मराठी कविता.

मातृत्व आणि पत्नीत्व यांमधील भावनिक संघर्षातून आईच्या चिरंतन प्रेमाचा शोध घेणारी ही एक आर्त कविता आहे...

आईच्या उबदार गारव्याच्या शोधात

हर्षद खंदारे (१५ मे २०२६, १२:३० रात्रौ / मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत रचना मानवी नात्यांमधील सूक्ष्म पदर आणि बदलत्या काळानुसार संवेदनेत होणारे स्थित्यंतर मांडते. आईचे निस्वार्थी प्रेम आणि वैवाहिक नात्यातील व्यावहारिक मर्यादा यांच्यातील दरी कवीने अधोरेखित केली आहे. उन्हाळ्याच्या काहिलीतही मायेची सावली शोधणारा एक प्रौढ पुरुष, जेव्हा स्वतःच्या जोडीदाराकडून अपेक्षित भावनिक प्रतिसाद मिळवण्यात अपयशी ठरतो, तेव्हा त्याच्यातील बालपण पुन्हा एकदा आईच्या स्मृतींकडे वळते. ही कविता केवळ एका व्यक्तीची व्यथा नसून ती मातृप्रेमाच्या अथांगतेचा आणि विरहाच्या गोठलेल्या क्षणांचा एक गहिवरलेला प्रवास आहे.

गरम होतंय म्हणून बायको झटकते हात, मिठीत येणं तर लांबच... मी आईच्याही मिठीत जायचो भर उन्हाळ्यात, तर ती अधिकच कुरवाळायची, मिठी घट्ट करायची. तसंच काहीसं शोधत असतो, मध्यमवयातला निष्ठूर पुरुष एका स्त्रीमध्ये. आई शोधत असतो बाईमध्ये, बाईला मात्र अडसर उष्णतेचा. आईला अखेरची मिठी मारायची होती, पण— तिच्या थंडगार शरीरावर दोन बोटं ठेवू शकलो; बस... तिच्या थंड खांद्यावर ठेवलेली दोन बोटं, अजून तिथेच तशीच गोठलेली. बायकोला सांगेन म्हणतो, थंड शरीराला हाताची, मिठीची जाणीव ती काय? पण तिला हवा असेल बहुदा, थंडगार शरीराचा बेगडी उबदार अनुभव. मी मात्र सर्व ऋतू पार करत, आईच्या शोधात, आईच्या उबदार गारव्याच्या शोधात.

संपादकीय विश्लेषण

‘आईच्या उबदार गारव्याच्या शोधात’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ‘उबदार गारवा’ या विरोधाभासी संकल्पनेवर आधारलेली आहे. आईच्या कुशीतील उब ही केवळ शारीरिक नसून ती आत्मिक शांती देणारी असते, हे कवीने उन्हाळ्याच्या प्रतीकातून प्रभावीपणे मांडले आहे. मध्यमवयीन पुरुषाची मानसिक अवस्था आणि त्याची आईला शोधण्याची धडपड यात एक प्रकारची करुणा जाणवते. नात्यांमधील ओलावा जेव्हा कमी होतो, तेव्हा माणूस ओळखीच्या जुन्या खुणांकडे वळतो, हे सत्य येथे प्रकर्षाने समोर येते. भावगतीचा विचार करता, कविता वर्तमानकाळातील वैवाहिक विसंवादाकडून भूतकाळातील मातृप्रेमाकडे आणि शेवटी मृत्यूच्या दाहक वास्तवाकडे प्रवास करते. बायकोने हात झटकण्यापासून सुरू झालेला प्रवास आईच्या थंड शरीराला स्पर्श करण्यापर्यंत येऊन थांबतो. ही गती वाचकाला अस्वस्थ करणारी आहे. विशेषतः आईच्या निधनानंतरचा तो स्पर्श आणि बोटांचे तिथेच गोठून राहणे, हे दुःखद परिणतीकडे नेणारे शैलीवैशिष्ट्य आहे. शैलीच्या स्तरावर, कवीने अत्यंत साध्या पण थेट भिडणाऱ्या भाषेचा वापर केला आहे. ‘आई शोधणे बाईमध्ये’ हा विचार पुरुषी मानसिकतेतील एक गुंतागुंतीचा पदर उलगडून दाखवतो. उष्णता आणि थंडावा या दोन टोकाच्या जाणिवांचा वापर करून कवीने भावनांचा दाह आणि मृत्यूचे शैत्य एकाच वेळी दर्शवले आहे. ‘बेगडी उबदार अनुभव’ यांसारख्या शब्दप्रयोगातून नात्यांमधील कृत्रिमतेवर कवीने टोकदार भाष्य केले आहे. परिणामकारकतेच्या दृष्टीने, शेवटच्या ओळींमधील ‘उबदार गारवा’ हा शब्दप्रयोग कवितेचा आत्मा ठरतो. भौतिक उष्णतेपेक्षा मानसिक एकटेपणाची धग मोठी असते, हे कविता वाचताना प्रकर्षाने जाणवते. आईच्या स्पर्शाची ओढ ही केवळ शारीरिक नसून ती अस्तित्वाचा आधार शोधणारी आहे. मृत्यूनंतरचा थंड स्पर्श आणि जिवंतपणातील कोरडेपणा यांमधील विरोधाभास वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहतो. सारांश: मानवी नात्यातील शुष्कतेचा सामना करताना आईच्या निस्वार्थी मायेचा शोध घेणारा हा एक भावनिक प्रवास आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.