परिस आणि प्रक्रियेतला विसर: गवसण्यापेक्षा शोध महत्त्वाचा का?

परिस आणि प्रक्रियेतला विसर: गवसण्यापेक्षा शोध महत्त्वाचा का? यातील द्वंद्व मांडणारा संस्थापक आणि मुख्य संपादक हर्षद खंदारे यांचा संपादकीय लेख.

ध्येयप्राप्तीसाठी चाललेल्या धावपळीत आपण प्रक्रियेतील आनंद आणि जाणीव गमावून बसतो, याचे वास्तव मांडणारा एक वैचारिक लेख...

परिस आणि प्रक्रियेतला विसर: गवसण्यापेक्षा शोध महत्त्वाचा का?

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

माणसाचे संपूर्ण आयुष्य एका अविरत शोधप्रवासासारखे असते. प्रत्येकजण कोणत्या ना कोणत्या सुखाच्या किंवा यशाच्या ‘परिसा’च्या शोधात असतो. मात्र, या प्रवासात आपण इतके यांत्रिक होतो की, ध्येय कधी साध्य झाले हेच आपल्या लक्षात येत नाही. परिसाच्या शोधात निघालेल्या एका प्रवाशाच्या रूपकातून आपल्या जगण्यातील याच यांत्रिकतेवर आणि हरवलेल्या सजगतेवर हा लेख भाष्य करतो.

माणसाचे आयुष्य म्हणजे एक अनंत शोधप्रवास आहे, असे आपण म्हणतो. पण या प्रवासात आपण नेमकं काय शोधतोय आणि ते शोधताना स्वतःला कुठे हरवतोय, याचा विचार करायला आपल्याला सवड नसते. ‘परिसाच्या’ शोधात निघालेल्या एका वेड्या प्रवाशाची गोष्ट आपण सर्वांनीच ऐकली असेल. हातात लोखंडाचा तुकडा घेऊन, रस्त्यातील प्रत्येक दगड त्या लोखंडाला घासून पाहणारा तो प्रवासी. त्याच्या मनात एकच ध्यास होता—परिस गवसण्याचा. पण या प्रवासात जे घडले, ते केवळ त्या प्रवाशाची गोष्ट नाही, तर आपल्या प्रत्येकाच्या जगण्याचे वास्तव आहे. त्या प्रवाशाचा तो ‘परिस’ शोधण्याचा प्रवास सुरुवातीला एका जिद्दीने सुरू झाला. प्रत्येक दगड उत्साहाने उचलला जायचा आणि लोखंडाला घासला जायचा. पण हळूहळू या क्रियेत एक प्रकारची यांत्रिकता आली. दिवस गेले, महिने सरले आणि वर्षांच्या प्रवासात दगड उचलणे, लोखंडाला घासणे आणि तो दगड फेकून देणे ही एक सवय बनली. ध्येय ‘परिस’ मिळवण्याचे होते, पण हात मात्र केवळ घासण्याच्या क्रियेत गुंतले होते. अचानक एका वळणावर त्याने हातातील लोखंडाकडे पाहिले, तर तो तुकडा कधीच सोन्याचा झाला होता! पण शोकांतिका अशी की, तो नेमका कोणत्या दगडाने झाला, तो ‘परिस’ कोणता होता, हेच त्याला समजले नाही. शोध की सवय? आपल्या आयुष्यातही आपण अनेकदा असेच ‘परिस’ शोधत असतो. कधी ते यश असते, कधी सुख, तर कधी एखादे अदृश्य समाधान. हे शोधताना आपण इतके यांत्रिक होतो की, प्रक्रियेत (Process) रमण्यापेक्षा आपण निकालाच्या (Result) ओझ्याखाली दबले जातो. आपण एखादे करिअर निवडतो, नाती जपतो किंवा एखादे ध्येय गाठण्यासाठी धडपडतो. सुरुवातीला त्यामागे एक जाणीव असते, पण काळानुरूप ती जाणीव लोप पावते आणि उरते ती केवळ धावपळ. आपण ‘दगड’ घासतोय हे लक्षात राहते, पण ‘परिस’ लागलाय का, हे पाहण्याचे आपण विसरून जातो. आतले आणि बाहेरचे द्वंद्व ‘आतले-बाहेरचे’ या सदराचा मूळ उद्देश हाच आहे की, बाहेर जे घडतेय त्याचे प्रतिबिंब आपल्या आत कसे उमटते? त्या प्रवाशाच्या हातातले लोखंड सोन्याचे झाले होते, म्हणजेच त्याला जे हवे होते ते त्याला मिळाले होते. पण तरीही तो माणूस रिक्तच राहिला. का? कारण त्याचे लक्ष ‘मिळवण्यावर’ होते, ‘अनुभवण्यावर’ नव्हते. जेव्हा एखादी गोष्ट शोधता शोधता आपण यंत्र बनतो, तेव्हा ती गोष्ट हातात येऊनही आपल्याला तिचा आनंद घेता येत नाही. आपण बाहेरच्या जगात यशाची पदके मिळवत असतो, पण आतल्या जगात त्या यशाचा स्पर्श सुखावह असतोच असे नाही. यांत्रिकतेचा विळखा आजच्या धावपळीच्या युगात आपण सर्वच जण कोणत्या ना कोणत्या परिसाच्या शोधात आहोत. कुणाला अधिक पैसा हवा आहे, कुणाला प्रसिद्धी, तर कुणाला शांती. हे शोधताना आपण इतके सरावलो आहोत की, वाटेत भेटणारे छोटे छोटे सुखाचे क्षण आपण ‘दगड’ समजून फेकून देतो. आपण उद्याच्या सुखासाठी आजचा दिवस घासून घासून संपवून टाकतो. मग एके दिवशी लक्षात येते की, आयुष्य तर सोन्यासारखे सुंदर झाले होते, पण आपण ते जगायचेच विसरलो. निष्कर्ष: प्रवासाचे भान त्या प्रवाशासारखे आपल्या बाबतीत घडू नये असे वाटत असेल, तर आपल्याला ‘सावध’ व्हावे लागेल. हातातले लोखंड सोन्याचे होत असताना ते उघड्या डोळ्यांनी पाहता यायला हवे. शोध महत्त्वाचा असतोच, पण त्या शोधाच्या नादात आपण स्वतःला यांत्रिकतेच्या स्वाधीन करता कामा नये. आपण काय शोधतोय हे महत्त्वाचे आहेच, पण आपण ‘कसे’ शोधतोय, हे त्याहूनही महत्त्वाचे आहे. कदाचित, तो ‘परिस’ बाहेरच्या जगात नसून, आपण करत असलेल्या त्या प्रत्येक क्रियेत दडलेला असतो. जर आपण प्रत्येक दगड पूर्ण जाणीवेने (Mindfulness) घासला असता, तर तो परिस कधीच निसटला नसता. आपल्या आयुष्यातही जे काही चांगले घडतेय, ते अनुभवण्याची दृष्टी म्हणजेच खरा परिस आहे. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही तुमच्या ध्येयाचा प्रवास कराल, तेव्हा मध्येच थांबून स्वतःच्या हातातील लोखंडाकडे नक्की पहा. कदाचित, तुमच्या नकळत तुमचे आयुष्य सोन्याचे व्हायला सुरुवात झालेली असेल!

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.