गुणांपेक्षा संस्कार मोठे (चैताली गिते)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांची ‘गुणांपेक्षा संस्कार मोठे’ हा मराठी लेख.

मानवी जीवनात केवळ शैक्षणिक यश किंवा बौद्धिक प्रगती पुरेशी नसून, नीतिमत्ता आणि सुसंस्कृतपणाचे महत्त्व अधोरेखित करणारा हा एक वैचारिक लेख आहे...

गुणांपेक्षा संस्कार मोठे

चैताली गिते (नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत लेख आजच्या तीव्र स्पर्धात्मक युगातील एका गंभीर समस्येवर प्रकाश टाकतो. वर्तमान काळात शिक्षणाचे बाजारीकरण आणि केवळ गुणांच्या आधारावर होणारे मूल्यमापन यामुळे मानवी मूल्यांकडे दुर्लक्ष होत असल्याचे चित्र दिसते. लेखक या लेखातून हे स्पष्ट करतात की, गुण हे प्रगतीचे साधन असू शकतात, परंतु साध्य मात्र सुसंस्कृत माणूस बनणे हेच असायला हवे. केवळ पदव्या मिळवून माणूस मोठा होत नाही, तर त्याच्या अंगी असलेले संस्कारच त्याला समाजात आदर मिळवून देतात, हा विचार अत्यंत प्रभावीपणे मांडण्यात आला आहे.

आजच्या आधुनिक आणि स्पर्धात्मक युगात प्रत्येक क्षेत्रात गुणांना अत्यंत मोठे महत्त्व दिले जाते. शाळा, महाविद्यालय, नोकरी किंवा समाज—सर्वत्र माणसाची किंमत अनेकदा त्याच्या गुणांवर आणि यशावर ठरवली जाते. “किती टक्के मिळाले?”, “कोण पहिला आला?”, “कोणाची रँक जास्त आहे?” अशा प्रश्नांतून विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन केले जाते. मात्र, या स्पर्धेच्या गर्दीत एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट हळूहळू मागे पडताना दिसते—ती म्हणजे संस्कार. खरं तर गुण माणसाला हुशार बनवतात, पण संस्कार त्याला खऱ्या अर्थाने “माणूस” बनवतात. पुस्तकातील ज्ञान बुद्धी विकसित करते, तर संस्कार मन सुंदर बनवतात. म्हणूनच आयुष्यात कितीही मोठं यश मिळालं, कितीही पैसा, प्रसिद्धी किंवा पद मिळालं, तरी माणुसकी नसेल तर त्या यशाला काहीच अर्थ उरत नाही. आज अनेक विद्यार्थी अभ्यासात खूप पुढे आहेत. त्यांच्याकडे मोठमोठ्या पदव्या, उत्तम नोकऱ्या आणि चांगल्या सुविधा आहेत; पण अनेकदा त्यांच्या वागण्यात नम्रता, आदर, सहनशीलता आणि आपुलकी दिसून येत नाही. उलट, काही विद्यार्थी असेही असतात की ज्यांना कदाचित कमी गुण मिळतात; पण त्यांच्या बोलण्यात प्रेम असते, वागण्यात सभ्यता असते आणि मनात इतरांविषयी आदर असतो. शेवटी समाजात अशीच माणसं लोकांच्या मनात कायमची घर करून राहतात.

संस्कार कोणत्याही पुस्तकातून शिकवले जात नाहीत. ते घरातून, वातावरणातून आणि अनुभवांतून मिळतात. आईची माया, वडिलांचे कष्ट, शिक्षकांची शिकवण आणि समाजातील अनुभव यांच्या माध्यमातून ते हळूहळू घडत जातात. मोठ्यांचा आदर करणे, गरजूंना मदत करणे, चूक झाल्यावर माफी मागणे आणि दुसऱ्यांच्या भावनांचा विचार करणे—हेच खरे संस्कार होत.

आजच्या काळात पालक आपल्या मुलांना चांगल्या शाळांत घालतात, महागडे वर्ग लावतात आणि सर्व सुविधा उपलब्ध करून देतात; पण अनेकदा त्यांच्यासोबत दोन प्रेमाचे शब्द बोलण्यासाठी वेळ देत नाहीत. मुलांवर फक्त गुण मिळवण्याचे दडपण टाकले जाते. “पहिला यायलाच पाहिजे”, “जास्त गुण मिळालेच पाहिजेत” या अपेक्षांमध्ये अनेक मुलांचे बालपण हरवत चालले आहे. काही मुलं अपयश आल्यावर पूर्णपणे खचून जातात, कारण त्यांना सतत गुणांचे महत्त्व शिकवले जाते; पण माणुसकी, आत्मविश्वास आणि आयुष्याकडे सकारात्मकतेने पाहण्याची शिकवण मात्र अनेकदा दिली जात नाही. खरं तर आयुष्यातील प्रत्येक मोठा माणूस केवळ गुणांमुळे मोठा झालेला नसतो. त्याच्या यशामागे संस्कार, स्वभाव, मेहनत आणि इतरांविषयी असलेली संवेदनशीलता यांचाही मोठा वाटा असतो. समाजाला फक्त बुद्धिमान माणसं नको असतात; तर चांगल्या विचारांची आणि चांगल्या मनाची माणसंही तितकीच आवश्यक असतात. एखादा डॉक्टर अत्यंत शिकलेला असू शकतो; पण त्याच्याकडे रुग्णांविषयी करुणा नसेल, तर त्याचे शिक्षण अपूर्ण ठरते. एखादा शिक्षक विद्वान असू शकतो; पण विद्यार्थ्यांवर प्रेम नसेल, तर त्याचे ज्ञान निरर्थक वाटते. एखादा अधिकारी मोठ्या पदावर असू शकतो; पण त्याच्यात प्रामाणिकपणा नसेल, तर त्या पदाची किंमत उरत नाही. त्यामुळे गुणांसोबत संस्कार असणं अत्यंत आवश्यक आहे. आज समाजात तुटलेली नाती, वाढता अहंकार, स्वार्थ आणि संवेदनाहीनता पाहिली की जाणवतं—माणसं खूप शिकली, पण संस्कार कुठेतरी कमी पडले. कारण शिक्षण माणसाला जगायला शिकवतं, तर संस्कार दुसऱ्यांसाठी जगायला शिकवतात. शेवटी एवढंच म्हणावंसं वाटतं— गुणपत्रिका काही पानांपुरती मर्यादित असते, पण संस्कार संपूर्ण आयुष्य घडवत असतात. गुणांनी करिअर घडतं, पण संस्कारांनी व्यक्तिमत्त्व घडतं. म्हणूनच प्रत्येक पालक, शिक्षक आणि विद्यार्थ्याने हे लक्षात ठेवायला हवं की, आयुष्यात फक्त गुण मिळवणं महत्त्वाचं नाही; तर चांगला माणूस बनणं त्याहून अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण शेवटी लोक आपल्या गुणांपेक्षा आपल्या वागणुकीमुळे आणि संस्कारांमुळेच आपल्याला लक्षात ठेवतात.

संपादकीय विश्लेषण

हा लेख आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेतील गुणकेंद्री मानसिकतेवर भाष्य करताना संस्कारांचे महत्त्व प्रभावीपणे अधोरेखित करतो. लेखाचा गाभा साधा असला तरी त्यातील सामाजिक निरीक्षणे वास्तववादी आणि विचारप्रवर्तक आहेत. विशेषतः शिक्षण, व्यक्तिमत्त्व आणि माणुसकी यांतील संबंध स्पष्ट करताना लेखकाने भावनिक आणि नैतिक दृष्टिकोन यांचा संतुलित वापर केला आहे. लेखाची भाषा सहज, प्रवाही आणि सर्वसामान्य वाचकांना समजेल अशी आहे. उदाहरणांचा वापर दैनंदिन जीवनाशी निगडित असल्यामुळे मांडणी अधिक प्रभावी बनते. डॉक्टर, शिक्षक आणि अधिकारी यांसारख्या उदाहरणांतून केवळ शैक्षणिक यश पुरेसे नसून संवेदनशीलता आणि प्रामाणिकपणा तितकेच महत्त्वाचे असल्याचा मुद्दा ठळकपणे समोर येतो. पालक आणि विद्यार्थ्यांवरील वाढत्या अपेक्षांच्या दडपणाचा उल्लेख लेखाला समकालीन संदर्भ प्रदान करतो. स्पर्धेच्या युगात बालपण हरवण्याची प्रक्रिया आणि अपयशामुळे निर्माण होणारी मानसिक खचणारी अवस्था याकडे लेख संवेदनशीलतेने पाहतो. त्यामुळे लेख केवळ उपदेशात्मक राहत नाही, तर सामाजिक वास्तवाचे चिंतनही घडवतो. एकूणच, हा लेख गुण आणि संस्कार यांतील मूलभूत फरक अधोरेखित करताना व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीतील नैतिक मूल्यांचे महत्त्व अधोरेखित करतो. शिक्षणाच्या व्यापक अर्थाकडे पाहण्याची दृष्टी देणारा हा लेख समाज, पालक आणि विद्यार्थ्यांसाठी तितकाच उपयुक्त आणि विचारमूलक ठरतो. सारांश: केवळ गुणांच्या आधारावर मिळवलेले यश तात्पुरते असते, परंतु संस्कारांतून घडलेले व्यक्तिमत्त्व मानवी जीवनाला चिरंतन अर्थ आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.