तू कवीच बरा होतास - मराठी कविता (ऋषि वानखडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी ऋषि वानखडे यांची ‘तू कवीच बरा होतास’ ही मराठी कविता.

प्रेमभंग आणि त्यानंतर बदललेल्या व्यक्तिमत्त्वाचा वेध घेताना मित्राने मित्राला दिलेला हा एक जिव्हाळ्याचा आणि वास्तववादी सल्ला म्हणजे तू कवीच बरा होतास...

तू कवीच बरा होतास

ऋषि वानखडे (उरळ, अकोला, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘तू कवीच बरा होतास’ ही कविता एका हळव्या कवी मनाची आणि त्याच्या विरहाची व्यथा मांडते. ही केवळ एका प्रियकराची गोष्ट नसून, एका संवेदनशील कलाकाराच्या व्यावहारिक बनण्याच्या प्रक्रियेवर केलेले भाष्य आहे. प्रेयसी दूर जाणे आणि समाजाने तिच्यावर लादलेला निर्णय, या पार्श्वभूमीवर मित्राच्या बदललेल्या स्वभावाचा परामर्श येथे घेतला आहे. हरवलेले कवित्व आणि आलेले कृत्रिम व्यावहारिकपण यातील संघर्षातून ही रचना आकाराला येते. कवीचा वावर प्रामुख्याने समवयस्क तरुणाईत असल्याने, त्यांच्या भावविश्वातील स्पंदने तो जवळून अनुभवत असतो. कवीच्या सभोवताली असणारी ही मित्रमंडळी केवळ ओळखीची नसून, त्यांच्या जगण्यातील सुख-दुःखांचे पदर कवीच्या जाणिवांना स्पर्श करत असतात. विशेषतः, प्रेमात पडणे, त्यातील आत्यंतिक ओढ आणि त्यानंतर वाट्याला येणारा विरहाचा दाह या चक्रात अडकलेली तरुणाई कवीने केवळ पाहिली नाही, तर ती जवळून अनुभवली आहे. प्रेमाच्या अतिरेकी आवेगात स्वतःला हरवून बसलेल्या आणि विरहाच्या छायेत आपले मूळ अस्तित्व विसरलेल्या मित्रांची अवस्था कवीला अस्वस्थ करते. अशा वेळी, ढासळलेल्या मनाच्या त्या ‘सख्याला’ पुन्हा सावरण्यासाठी आणि त्याला त्याच्या मूळ संवेदनशील स्वभावाची जाणीव करून देण्यासाठी कवीने हा शब्दबद्ध खटाटोप केला आहे. विरहाच्या अंधारात स्वतःला संपवण्यापेक्षा, त्या वेदनेला सृजनाची दिशा देऊन जगणे प्रवाही ठेवणे, हाच या लेखनामागील मुख्य उद्देश आहे.

माझा एक मित्र मोठा कवी होता, कुणाच्या तरी प्रेमात तो पडला होता. त्याच्या प्रेयसीचा प्रियकर तो भावी होता, कदाचित तिलाही तोच हवा होता. मित्रा, तुला ती आणि तिला तू हवा होतास, पण तू आमच्या मैफिलीतच रमला होतास. ती निघून गेली तेव्हा तू तिच्या मागे धावला होतास, पण घरच्यांनी तिच्यासाठी दुसराच जोडीदार शोधला होता. ती तुला मिळाली नाही, यात तिचा काहीच दोष नव्हता, जेव्हा तिच्यावर दबाव आणला जात होता, तेव्हा तू तिथे नव्हतास. समाजाने जे तिच्यावर लादले, तो तिचा निर्णयच नव्हता, आता तर तूही तसा राहिला नाहीस, जसा असायला हवा होतास. काल तू ‘प्रॅक्टिकल’च्या काळात प्रॅक्टिकल झाला होतास, आज पाहतो, तर तू अधिकच प्रॅक्टिकल झाला आहेस. कदाचित तिला तू असा नको होतास; होतास तसाच ठीक होतास, म्हणून सांगतो भावा — तू कवी होतास, कवीच बरा होतास. आणि खरे सांगतो भावा — तिला तू कवी म्हणूनच हवा होतास, बरं झालं, तुला ती आणि तिला तू मिळाला नाहीस. काल-परवाच एकजण असाच आयुष्यातून संपून गेला होता, तो संपण्यापूर्वी कसा होता आणि नंतर कसा झाला — हे बघवतही नव्हते. एक मित्र म्हणून सल्ला देतो — घेशील तर घे, नाहीतर राहू दे, तुझे दुःख कवितांना दे आणि तुझे अंतरंग आम्हालाही पाहू दे. आणखी एक मनाशी चंग बांधून घे — ती गेली तर जाऊ दे, तुझी अनमोल जीवनधारा नदीसारखी प्रवाही राहू दे. एवढंच मला दे, एवढंच मला दे, एवढंच मला दे...

संपादकीय विश्लेषण

‘तू कवीच बरा होतास’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना प्रेमभंगापेक्षाही, त्या आघातामुळे कवीच्या मूळ स्वभावधर्मात झालेल्या बदलाभोवती फिरते. एक उत्तम कवी असलेला मित्र जेव्हा जीवनाच्या कठोर वास्तवाला सामोरे जाताना स्वतःची संवेदनशीलता हरवून बसतो आणि अति-व्यावहारिक होतो, तेव्हा त्याच्या मित्राला होणारी रुखरुख या रचनेतून व्यक्त होते. मैत्रीच्या हक्काने केलेले हे भाष्य एका बाजूला सहानुभूती दर्शवते, तर दुसऱ्या बाजूला मित्राला आरसा दाखवण्याचे काम करते. भावगतीच्या स्तरावर ही कविता भूतकाळातील आठवणींकडून वर्तमानातील विदारक वास्तवाकडे प्रवास करते. सुरुवातीला प्रेमातील कोमलता आणि भविष्यातील स्वप्ने दिसतात, परंतु दुसऱ्याच क्षणी सामाजिक बंधने आणि वेळेवर न दिलेली साथ यामुळे आलेल्या अपयशाची जाणीव होते. कवितेचा सूर उपदेशात्मक असला तरी त्यात टोमणा नसून ओलावा आहे. विशेषतः ‘प्रॅक्टिकल’ होण्याच्या नादात जो मूळ कवी हरवला आहे, त्याला पुन्हा साद घालण्याचा प्रयत्न यात दिसून येतो. शैलीच्या बाबतीत ही रचना संवादात्मक आणि थेट आहे. कवीने कोणत्याही जटिल उपमांचा वापर न करता साध्या बोलीभाषेतील शब्दांतून भावना मांडल्या आहेत. ‘कवी होतास तोच बरा होतास’ असे म्हणताना, व्यक्तीने आपल्या दुःखाचे रूपांतर कलेत करावे, असा महत्त्वाचा संदेश येथे दिला जातो. जीवनाचा अंत करून घेणाऱ्या तिसऱ्या व्यक्तीचा संदर्भ देऊन कवितेत एक प्रकारचे गांभीर्य निर्माण केले गेले आहे, जे विरहाच्या वेदनेला योग्य दिशा देण्याचे काम करते. प्रतीकात्मकता मर्यादित असली तरी ‘जीवनधारा’ आणि ‘नदी’ या रूपाकांतून प्रवाहीपणाचे महत्त्व अधोरेखित होते. थांबणे म्हणजे संपणे आणि वाहते राहणे म्हणजे जगणे, हे सूत्र कवितेच्या शेवटी प्रभावीपणे उमटते. दुःख मनात साठवून स्वतःला संपवण्यापेक्षा ते शब्दांतून मोकळे करावे, हा विचार कवितेची परिणामकारकता वाढवतो. ही रचना वाचकाला भावुक करण्यासोबतच जीवनाकडे सकारात्मकतेने पाहण्यास प्रवृत्त करते. सारांश: वैयक्तिक दुःखाला सृजनाची जोड देऊन जीवनप्रवाह अखंड चालू ठेवण्याचा मोलाचा सल्ला देणारी ही एक आश्वासक कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

ऋषि वानखडे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.