एक गरीबसा कुत्रा - मराठी कविता (संदीप खरे)

ज्येष्ठ आणि प्रसिद्ध मराठी कवी संदीप खरे (प्रसिद्ध मराठी कवी व गायक) यांची ‘एक गरीबसा कुत्रा’ ही लोकप्रिय मराठी कविता.

वार्धक्याने ग्रासलेल्या एका कुत्र्याच्या अगतिकतेतून मानवी अस्तित्वाचे आणि नैतिक अध:पतनाचे दाहक दर्शन घडवणारी ही एक आत्मचिंतनात्मक कविता आहे...

एक गरीबसा कुत्रा

संदीप खरे (प्रसिद्ध मराठी कवी व गायक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत रचना एका वृद्ध आणि जर्जर कुत्र्याच्या बाह्य स्थितीचे चित्रण करत असली, तरी तिचा अंतःप्रवाह मानवी जगण्यातील निर्थकता आणि कृतघ्नतेवर भाष्य करतो. दारात पडून राहणाऱ्या त्या प्राण्याच्या शारीरिक व्याधींपासून सुरू झालेला हा प्रवास हळूहळू त्याच्या स्मृतींमधून प्रवाहित होत थेट मानवी प्रवृत्तीच्या उथळपणापर्यंत पोहोचतो. कवितेचे भावविश्व हे केवळ करुणेवर आधारित नसून ते उपरोधाच्या माध्यमातून वाचकाला अंतर्मुख करणारे आहे. प्राण्यांच्या नैसर्गिक प्रेरणा आणि मानवी संस्कृतीतील बेगडी नाती यांची तुलना करत ही कविता एका विषण्ण मन:स्थितीपाशी येऊन थांबते.

सदर रेखाचित्र हे कवी संदीप खरे यांनी टिपलेल्या मूळ छायाचित्रावर आधारित आहे.

एक गरीबसा कुत्रा हल्ली पडून असतो आमच्या दारी निव्वळ केवळ पडून असतो ना ती राखण, नव्हे पहारा! अंग बघे हालवून जरासे जिन्यात जेव्हा येतो पदरव “नका हाकलू, स्वस्थ पडू दे” इतके केवळ नयनी आर्जव! केसही झडले, कानही पडले धपापत्या भात्यासम छाती पिंजारून केसांतून जमते वार्धक्याची चिखल-माती! कधी माणुसकी ‘हड-हड’ करता उठतो कष्टी स्नायू जमवून जरा होऊनी इकडे-तिकडे पुनश्च पडतो तिथेच येऊन! घाबरणेही कसे म्हणावे? घाबरण्यालाही लागे बळ! हे मर्जीवर सरपटणारे तडजोडीचे धोरण निव्वळ! कुशीत पडतो डोळे गाळत इतिहासाची स्मरणे त्यातून किती भुंकल्या हजार रात्री कसे जिंकले भांडून मैथुन! वीर्यामधुनी काय निघाले? नाती नाही, कळपच केवळ! नव्हे बाप ना काका, मामा अंती केवळ कुत्रा निव्वळ! बेईमान या आभाळाशी इमानदारी ठरे खुळेपण कुणी मरते मांडीवर आणि कुणी पडते दाराशी दारुण! रोजच जातो ओलांडून मी दारी हे मरते कुत्रेपण माझी उमदी चाहूल लागून जेव्हा तो मज बघे अकारण— तेव्हा ना ते मरते डोळे क्षणभर होती कुत्सित, तल्लख आणिक मिळते त्या डोळ्यातून मला भयंकर माझी ओळख! (३० सप्टेंबर २०२४ / रा. १२:४०, पुणे.)

संपादकीय विश्लेषण

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही केवळ वृद्धत्वाचे दुःख नसून, जीवनाच्या अंतिम टप्प्यावर येणारी असहायता आणि त्यातून उमजलेले जीवनाचे निष्ठुर सत्य ही आहे. सुरुवातीला तो कुत्रा केवळ एक दारात पडलेला जीव वाटतो, ज्याच्या हालचालींमध्ये आर्जव आहे. मात्र, जसा कवितेचा परीघ विस्तारतो, तसे त्याच्या स्मृतींमधील तारुण्य, संघर्ष आणि प्रजोत्पादनाच्या प्रेरणा यांचा उल्लेख येतो. यातून कवीला जीवनाच्या नश्वरतेचा आणि जैविक चक्राच्या अंती उरणाऱ्या रिकामेपणाचा वेध घ्यायचा आहे. रक्ताच्या नात्यांची अनुपस्थिती आणि केवळ ‘कळप’ म्हणून उरणारे अस्तित्व हे मानवी समाजातील वाढत्या एकाकीपणाचे आणि भौतिकवादाचे जळजळीत प्रतीक वाटते. शैलीवैशिष्ट्यांचा विचार करता, कवितेची मांडणी वर्णनात्मक कडून संवादात्मक आणि शेवटी तत्वज्ञानात्मक होत जाते. शब्दरचना साधी पण प्रभावी आहे, विशेषतः प्राण्याच्या शारीरिक स्थितीचे वर्णन करण्यासाठी वापरलेली विशेषणे वास्तववादी चित्र उभे करतात. ‘धपापत्या भात्यासारखी छाती’ किंवा ‘वार्धक्याची चिखल-माती’ यांसारख्या शब्दप्रयोगांतून वृद्धत्वाचे ओझे आणि त्यातील अगतिकता स्पष्टपणे जाणवते. कवितेचा सूर सुरुवातीला किंचित हळवा असला, तरी उत्तरार्धात तो कमालीचा कडवट आणि टोकदार होतो, ज्यामुळे वाचकाच्या मनात अस्वस्थता निर्माण होते. प्रतीकात्मकतेच्या स्तरावर, ‘कुत्रा’ हे केवळ एक पात्र नसून ते प्रत्येक सजीवाच्या नशिबी येणाऱ्या अंताचे प्रतीक आहे. आभाळाची बेईमानी आणि इमानदारीचे खुळेपण यांतील विरोधाभास हा जगाच्या रीतीवर केलेला मोठा प्रहार आहे. मरण कोणाच्या मांडीवर येते आणि कोणाच्या दारात, यातील दरी सामाजिक विषमतेकडेही निर्देश करते. सर्वात महत्त्वाची परिणामकारकता कवितेच्या शेवटच्या कडव्यात साधली गेली आहे. तिथे कुत्रा आणि माणूस यांच्यातील सीमारेषा पुसट होते. कुत्र्याच्या नजरेत दिसणारी ती ‘कुत्सित ओळख’ ही प्रत्यक्षात मानवाच्या स्वतःच्या दांभिकतेचे प्रतिबिंब ठरते. ही कविता उपरोधाचा वापर करून मानवी अहंकाराला छेद देते. ज्या प्राण्याला आपण तुच्छ लेखून ओलांडून जातो, तोच शेवटी आपल्याला आपल्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव करून देतो, हा या रचनेचा सर्वात मोठा विजय आहे. भाषिक सुटसुटीतपणामुळे आशयाची घनता अधिक गडद झाली आहे. जडणघडणीच्या प्रवासात आपण काय कमावले आणि काय गमावले, याचा हिशोब मांडायला ही रचना भाग पाडते. केवळ एका प्राण्याच्या निरीक्षणातून सुरू झालेला हा प्रवास एका वैश्विक सत्यापाशी येऊन स्थिरावतो, जे अत्यंत प्रभावी आहे. सारांश: एका वृद्ध कुत्र्याच्या दयनीय अवस्थेचे निमित्त साधून ही कविता मानवी नात्यांमधील फोलपणा, अस्तित्वाचा संघर्ष आणि शेवटी उरणारी विषण्ण एकाकी ओळख अधोरेखित करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.