भोंदूबाबा खरात प्रकरण: भीती, अंधश्रद्धा आणि हरवलेले सत्य

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद लेखक अमरश्री वाघ यांचा ‘भोंदूबाबा खरात प्रकरण: भीती, अंधश्रद्धा आणि हरवलेले सत्य’ हा मराठी लेख.

प्रस्तुत लेख समाजातील सुशिक्षित वर्गामध्ये वाढीस लागलेली अंधश्रद्धा, भीती आणि त्यातून निर्माण होणारे मानसिक अवलंबित्व यावर परखड भाष्य करतो...

भोंदूबाबा खरात प्रकरण: भीती, अंधश्रद्धा आणि हरवलेले सत्य

अमरश्री वाघ (महाराष्ट्र, भारत)

प्रस्तावना

प्रगत शिक्षण आणि वैज्ञानिक प्रगतीनंतरही समाजातील एक मोठा वर्ग अद्यापही चमत्कार आणि अदृश्य शक्तींच्या प्रभावाखाली वावरत असल्याचे चित्र क्लेशदायक आहे. ‘भोंदूबाबा खरात’ प्रकरणाच्या पार्श्वभूमीवर लेखकाने केवळ एका विशिष्ट घटनेचा वेध न घेता, त्यामागील मानसशास्त्रीय कारणांचे विश्लेषण केले आहे. भीतीपोटी विवेकबुद्धी गमावणारा माणूस आणि त्याच्या या दुर्बलतेचा फायदा घेणारे स्वयंघोषित अध्यात्मिक गुरू यांच्यातील विदारक संबंधांवर हा लेख प्रकाश टाकतो.

भोंदूबाबा खरात प्रकरणाच्या पार्श्वभूमीचा विचार करताना मी गंभीर अंतर्मुख झालो. एक प्रश्न प्रकर्षाने मनात डोकावला—बुद्धिजीवी समजल्या जाणाऱ्या माणसांसोबतही अशा गोष्टी का घडतात? शिक्षण, अनुभव आणि बुद्धिमत्ता असूनही माणूस अंधश्रद्धेच्या जाळ्यात इतका सहज कसा अडकतो? ज्यांचा दैवी शक्तींवर किंवा अतींद्रिय गोष्टींवर अतार्किक विश्वास असतो, त्यांच्या आयुष्यात असे प्रकार वारंवार घडत राहतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे, ते नेहमीच एका अनामिक शक्तीवर विसंबून असतात. कोणीतरी अवतार घेईल, चमत्कार घडवेल आणि आपले आयुष्य क्षणार्धात बदलून टाकेल, अशी त्यांची धारणा असते. वस्तुतः ही आशा नसून, ती एक प्रकारची ‘मानसिक परावलंबित्वाची’ सवय आहे. मुळात श्रद्धाळू लोक मनाचे वाईट नसतात, मात्र ते अनामिक भीतीने ग्रासलेले असतात. प्रतिकूल परिस्थितीत स्वतःच्या सामर्थ्यावर उभे राहण्याऐवजी ते दैवी कृपेचा शोध घेऊ लागतात आणि मग भोंदू बाबा-बुवांच्या आश्रयाला जातात. आयुष्यात काही चांगले घडले की त्याचे श्रेय ‘देवाची कृपा’ म्हणून लादले जाते आणि काही वाईट घडले तरी त्याचे तर्कहीन समर्थन केले जाते. या प्रक्रियेत माणसाची स्वतंत्र विचारशक्ती आणि विवेकबुद्धी हळूहळू बोथट होत जाते. आपण वारंवार पाहतो की, देवदर्शनासाठी निघालेली बस दरीत कोसळते. अशा वेळीही लोक म्हणतात, “देवाची इच्छा नव्हती” किंवा “ते दर्शन नशिबातच नव्हते.” अपघातात प्राण गमावलेल्या निष्पाप बालकांचे पाप किंवा दोष तरी काय असतो? अशा वेळी ‘पूर्वजन्माची फळे’ म्हणत वास्तवाकडे पाठ फिरवणे, हे अत्यंत सोयीचे पण क्रूर माध्यम आहे. खरे तर, एक शाश्वत सत्य आपण स्वीकारायला हवे की, आपण हाडामांसाची माणसे आहोत. वास्तव स्वीकारून माणुसकीने जगणे, हेच खरे जीवन आहे. जे प्रत्यक्ष दिसते, अनुभवता येते आणि ज्याचा तर्क लागतो, तेच सत्य आहे. या सत्याचे आकलन होणे आणि त्या आधारावर जगणे, हीच खरी वैचारिक जागृती होय. भोंदूबाबा खरात यांच्याकडे जर खरोखरच दैवी शक्ती असती, तर त्यांनी स्वतःला संकटातून वाचवले असते; मात्र तसे घडले नाही. हे सर्व प्रकार म्हणजे लोकांच्या भीतीवर उभे राहिलेले एक थोतांड आणि भ्रम आहे. समाजात आपण अनेक अघोरी गोष्टी पाहतो—काही धार्मिक स्थळांमधील विचित्र कर्मकांडे असोत किंवा रस्त्यावरील लिंबू-मिरची आणि जादूटोण्याचे प्रकार असोत; हे सर्व भयावह आहे. ही जणू एक ‘अदृश्य शाळा’ आहे, जिथे माणसाला स्वतंत्र विचारांऐवजी केवळ भीतीच्या छायेत जगायला शिकवले जाते. अध्यात्म आणि देवाच्या नावाखाली अघोरी उपाय सांगणारे हे मांत्रिक माणसाला एक प्रकारे मानसिक रुग्ण बनवत आहेत. ते लोकांच्या श्रद्धेचा अनुचित फायदा घेऊन मनात भीतीचे बीज पेरतात आणि स्वतःचे हित साधून घेतात. जोपर्यंत अंधश्रद्धा जिवंत आहे, तोपर्यंत ही ‘अदृश्य शाळा’ सुरूच राहणार. समस्येचे मूळ अशा गोष्टींच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवण्यात आहे, ज्यांचे अस्तित्वच सिद्ध नाही. जेव्हा निरपराध बालकांवर अत्याचार होतात, तेव्हा कोणतीही दैवी शक्ती धावून येत नाही. धर्मस्थळांमध्ये घडणाऱ्या गंभीर गुन्ह्यांच्या वेळी तथाकथित चमत्कार का घडत नाहीत? याचे उत्तर स्पष्ट आहे—अशा कोणत्याही अतार्किक शक्तीचे अस्तित्व नसते. ही शोकांतिका आहे की, सुशिक्षित माणूसही हे वास्तव स्वीकारण्यास तयार नाही. जीवनाचा खरा गाभा श्रद्धेत नसून अनुभवात आहे. सत्य बाहेर शोधण्यापेक्षा ते स्वतःच्या जाणिवेत शोधणे आवश्यक आहे. जेव्हा माणूस स्वतःच्या डोळ्यांनी वास्तव पाहायला शिकतो, तेव्हाच तो भीती, अंधश्रद्धा आणि फसवणुकीतून मुक्त होतो. भोंदूबाबा खरात प्रकरण ही केवळ एक घटना नसून तो समाजासाठी एक धोक्याचा इशारा आहे. आता आपण भीतीतून बाहेर पडून तर्क, विज्ञान आणि माणुसकीच्या आधारावर जगण्याची वेळ आली आहे. आपण भ्रमातच जगणार की सत्याला सामोरे जाणार, हा प्रश्न आता कळीचा ठरला आहे. विज्ञानाची दृष्टी आणि विवेकाची जोड देऊनच मानवाचे खऱ्या अर्थाने कल्याण होईल.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख हा सामाजिक प्रबोधनाचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. लेखकाने ‘भोंदूगिरी’ या विषयाला केवळ गुन्हेगारीच्या दृष्टिकोनातून न पाहता, त्यामागील मानसिक अगतिकतेचा पदर उलगडून दाखवला आहे. सुशिक्षित वर्गातील वाढती अंधश्रद्धा हा चिंतेचा विषय असून, त्यावर लेखकाने अत्यंत टोकदार भाष्य केले आहे. शिक्षणाने मिळणारी पदवी आणि बुद्धीचा वापर करून मिळवलेला विवेक यात असणारी दरी या लेखातून स्पष्टपणे जाणवते. लेखाची मांडणी करताना लेखकाने ‘मानसिक परावलंबित्व’ ही संकल्पना मांडली आहे, जी अतिशय महत्त्वाची आहे. संकटाच्या वेळी स्वतःच्या कष्टापेक्षा दैवी शक्तीवर विसंबून राहण्याची वृत्ती कशी घातक ठरते, याचे विश्लेषण तार्किक वाटते. विशेषतः अपघातांसारख्या नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आपत्तींना ‘दैवी प्रकोप’ किंवा ‘पूर्वसंचित’ म्हणण्याची जी प्रवृत्ती समाजात रूढ आहे, त्यावर लेखकाने केलेले भाष्य त्यांच्यातील वैज्ञानिक दृष्टिकोन अधोरेखित करते. तसेच, समाजात वावरताना दिसणारी विविध कर्मकांडे आणि तथाकथित मांत्रिकांचा प्रभाव यांना ‘अदृश्य शाळा’ ही उपमा देणे, हे लेखकाच्या कल्पकतेचे आणि निरीक्षणाचे फलित आहे. ही शाळा विचार करण्याच्या प्रक्रियेलाच कशी खीळ घालते, याचे विवेचन प्रभावी झाले आहे. लेखाच्या शेवटी दिलेला ‘विज्ञान आणि विवेक’ यांचा संदेश हा केवळ नकारात्मक टीका न राहता, सकारात्मक बदलाची दिशा देणारा ठरतो. सारांश: हा लेख अंधश्रद्धेच्या मुळाशी असलेल्या ‘भीती’ या भावनेवर प्रहार करून, समाजाला तर्कनिष्ठ आणि वास्तववादी जीवन जगण्याचे आवाहन करतो.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.