पांढऱ्यावरचं पांढरं: मराठी कविता (हर्षद खंदारे)

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, हर्षद खंदारे यांची 'पांढऱ्यावरचं पांढरं' ही मराठी कविता. नक्की वाचा.

‘पांढऱ्यावरचं पांढरं’ ही कवी हर्षद खंदारे यांची बहिणीच्या विरहाने व्यापलेल्या मनातील शून्यता, एकाकीपणा आणि अस्वस्थतेचा वेध घेणारी एक अत्यंत हळवी व भावस्पर्शी कविता आहे…

पांढऱ्यावरचं पांढरं

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘पांढऱ्यावरचं पांढरं’ या कवितेचे भावविश्व हे कौटुंबिक जिव्हाळा, भावा-बहिणीच्या नात्यातील रेशीमबंध आणि दुराव्याच्या वेदनेने व्यापलेले आहे. लग्नानंतर नव्या आयुष्याची सुरुवात करणाऱ्या मोठ्या बहिणीच्या अनुपस्थितीमुळे भावाच्या अंतरंगात निर्माण झालेली शून्यता आणि तिची पावलोपावली जाणवणारी उणीव हा या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे. भूतकाळातील एका हळुवार संवादाची आठवण आणि वर्तमानकाळातील निरुत्तर करणारा एकाकीपणा यांचा सांधा जोडत कवीने एका मूक भावनिक प्रवासाचा पट वाचकांसमोर उलगडला आहे.

‘अरे, हा काय नुसताच कोरा कागद पाठवलाय; पत्र कुठंय?’ नागपूरहून फोनवर विचारणारी माझी ताई… नुकतंच जिचं घर बदललं होतं, जिचं आयुष्य एका नव्या वाटेवर वळलं होतं. मी तेव्हा शांतपणे म्हणालो होतो, “तो कागद कोरा नाहीये ग, ताई… लख्ख सूर्याच्या प्रकाशात धर त्याला, आणि पुन्हा एकदा वाचून बघ!” ते माझ्या बहिणीला लिहिलेलं पहिलं-वहिलं पत्र, तिच्या विरहाची, तिच्या उणिपेची ती पहिली साद… पांढऱ्या कागदावर Add gel च्या पांढऱ्या शाईनं मूक अक्षरांनी सांडलेलं ते आभास-दुःख! “तुझ्या जाण्याने माझ्या आयुष्यात हे सगळं असं पांढरंफटक झालंय ग, ताई… प्रत्येक गोष्ट आहे तिथेच, जशीच्या तशी, पण आता काहीच जाणवत नाही, काहीच दिसत नाही!” आज मध्यरात्रीपासून पुन्हा तीच भावना मनाच्या कोपऱ्यात तीव्रतेने उफाळून येतेय; हातात कोरा कागद आहे, तसाच तो पेनही आहे, कागदावर बरंच काही लिहिलंही गेलंय… पण मनात मात्र एकच अस्वस्थ प्रश्न दाटतोय— तो कागद, ते पत्र मी पाठवणार तरी कुणाला? आणि पाठवलं तरी ते आता वाचणार कोण? सांग ना, ताई… कुठे आहेस तू?

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही ‘अदृश्य भावनांमधील दृश्य वेदना’ यावर अधिष्ठित आहे. बहिणीच्या लग्नानंतर तिच्या दुराव्याने उडालेला आयुष्यातील रंग आणि त्यातून आलेले पांढरेफटकपण व्यक्त करण्यासाठी कवीने भूतकाळात ‘पांढऱ्या कागदावर पांढऱ्या शाईने’ पत्र लिहिले होते. कवितेची भावगती भूतकाळातील संवादात्मक, आत्मीय आठवणीकडून वर्तमानकाळातील मध्यरात्रीच्या अस्वस्थतेकडे प्रवाहीपणे सरकते. “अरे, हा काय नुसताच कोरा कागद पाठवलाय; पत्र कुठंय?” या बहिणीच्या प्रश्नापासून सुरू होणारा हा प्रवास पुढे कवीच्या अंतरंगातील गुढ व उत्कट प्रश्नावर येऊन थांबतो.

शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक सौंदर्य:

कवितेची शैली संवादात्मक, नैसर्गिक आणि थेट मनाचा ठाव घेणारी आहे. कोणतीही कृत्रिम अलंकारिकता किंवा आव न आणता कवीने दैनंदिन व्यवहारातील प्रसंगालाच एका काव्यात्मक उंचीवर नेऊन ठेवले आहे. “तो कागद कोरा नाहीये ग, ताई… / लख्ख सूर्याच्या प्रकाशात धर त्याला” या ओळींमधील साधेपणा वाचकाच्या मनाला हळुवार स्पर्श करतो. कवितारचनेत मराठीतील योग्य वळणाची अवतरण चिन्हे (‘ ’ / “ ”) आणि सुयोग्य विरामचिन्हांचा वापर केल्यामुळे कवितेचा नाट्यमय व भावुक सूर अधिक उठावदार बनला आहे.

प्रतीकात्मकता व दृश्य-प्रतिमा:

कवितेतील ‘पांढऱ्या कागदावर पांढऱ्या शाईने लिहिणे’ ही संकल्पना केवळ एक नाट्यमय प्रयोग नसून ते अत्यंत प्रगल्भ प्रतीक आहे. पांढऱ्या शाईची अक्षरे ही व्यक्त न करता येणाऱ्या, पण अंतरंगात दाटून आलेल्या मूक भावनांचे प्रतिनिधित्व करतात. “तुझ्या जाण्याने माझ्या आयुष्यात हे सगळं / असं पांढरंफटक झालंय ग, ताई…” या ओळींतून आयुष्यातील नीरसता आणि भावनिक शून्यता दृश्यमान होते. प्रकाशात धरल्यावरच ते वाचता येणे, म्हणजेच त्या भावना समजून घेण्यासाठी तितक्याच तीव्र संवेदनशीलतेचा सूर्यप्रकाश लागणे, हे रूपक अत्यंत अर्थपूर्ण ठरते.

परिणामकारकता व अंतिम वळण:

कवितेचा शेवट हा अत्यंत कारुण्यपूर्ण आणि वाचकाला अंतर्मुख करणारा आहे. भूतकाळातील पत्राचा संदर्भ देत जेव्हा कवी वर्तमानात येतो, तेव्हा “हातात कोरा कागद आहे, तसाच तो पेनही आहे…” परंतु ते पत्र पाठवण्यासाठी आणि ते समजून घेण्यासाठी आता ताईची उपस्थिती उरलेली नाही, ही भयाण जाणीव कवितेला एका शोकांतिकेत रूपांतरित करते. “सांग ना, ताई… कुठे आहेस तू?” हा अंतिम आर्त टाहो संपूर्ण कवितेला एक अनपेक्षित, गढूळ आणि हळवी परिणती देतो, जी वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ घर करून राहते.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

पांढरंफटक: रंगहीन, निष्प्राण, निस्तेज किंवा आयुष्यातील नीरसता/शून्यता.
उणीव: कमतरता, गैरहजेरीमुळे जाणवणारी पोकळी.
आभास-दुःख: प्रत्यक्ष न दिसणारे परंतु तीव्रतेने जाणवणारे, मूक किंवा अदृश्य दुःख.
उफाळून घेणे: भावनांचा उद्रेक होणे, अचानक तीव्रतेने वर येणे.

सारांश

‘पांढऱ्यावरचं पांढरं’ ही कविता मूक भावनिक अभिव्यक्ती आणि विरहाच्या अस्वस्थ शोकाकुलतेचा वेध घेणारी एक अत्यंत आर्त व संवेदनशील शब्दकृती आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.