मीच माझा अनोळखी: मराठी कविता (अनिकेत येमेकर)

कवी अनिकेत येमेकर यांची ‘मीच माझा अनोळखी’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘मीच माझा अनोळखी’ ही कविता मानवी मनातील द्वंद्व, मुखवटेधारी समाजमन आणि स्व-शोधाच्या दुभंगलेपणाची उद्विग्नता मांडणारी एक प्रभावी आत्मचिंतनात्मक रचना आहे…

मीच माझा अनोळखी

अनिकेत येमेकर (चौफाळा, नांदेड, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

अनिकेत येमेकर लिखित ‘मीच माझा अनोळखी’ ही कविता माणसाच्या अंतर्यामी चाललेल्या एकाकी संघर्षाचे आणि आत्मपरीक्षणाचे प्रांजळ दर्शन घडवते. आधुनिक मानवी जीवनात व्यक्ती स्वतःच्याच खऱ्या अस्तित्वापासून कशी दुरावत जाते आणि बाह्य जगासाठी आंघरलेला चांगुलपणाचा मुखवटा आतल्या सुप्त विकारांशी कसा विसंगत ठरतो, हा या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे. स्वतःचीच स्वतःला पडलेली अनोळखी पायवाट, बुद्धीला विवेक असूनही वर्तनात बदल न होण्याची अगतिकता आणि स्व-रूपाच्या भयावहतेतून निर्माण झालेले आर्त भावविश्व या कवितेत अत्यंत ताकदीने प्रकट झाले आहे.

व्यक्ती जरी मी एक, चेहरे अनेक माझे; प्रेम, मोह, काम, क्रोध, देहात या विराजे. कळून सर्व झाले, वळणात नाही आले; माझ्याच रे मनाने, माझाच वध केला. मुखवटा चांगुलपणाचा, असे चेहऱ्यावरी सदैव; आतून जे मी आहे, त्याचा वाटे मलाच भेव. सांगू तरी कसे मी, की आहे तरी कसा मी? दूर होईल सर्व, वाटे, ऐकुनी आहे जसा मी!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व अंतःस्वर:

कवितेच्या केंद्रस्थानी मानवी मनाचे द्वैत आणि स्व-ज्ञानाची (Self-awareness) वेदना आहे. व्यक्ती बाह्यतः एक दिसत असली तरी तिच्या आत विविध भावनांचे व विकारांचे अनेक चेहरे दडलेले असतात. “व्यक्ती जरी मी एक, / चेहरे अनेक माझे” या सुरुवातीच्याच ओळींतून कवी मानवी व्यक्तिमत्त्वाची बहुआयामी व काहीशी क्लेशदायक रूपे उघडी करतो. काय योग्य आहे हे कळूनही मन जेव्हा वळणावर येत नाही, तेव्हा माणूस स्वतःच्याच हाताने स्वतःच्या नैतिक मूल्यांचा घात करतो. हीच आत्मघातकी भावना कवितेच्या मध्यवर्ती कल्पनेला गती देते.

भावगती आणि प्रतीकात्मकता:

कवितेतील भावगती तटस्थ आत्मपरीक्षणाकडून आत्मानुभूतीच्या भयाकडे आणि शेवटी एकाकीपणाच्या भीतीकडे सरकते. दुसऱ्या कडव्यात “माझ्याच रे मनाने, / माझाच वध केला” असा जो उद्विग्न उद्गार येतो, तो स्व-वंचनेची पराकोटी दर्शवतो. येथे ‘मुखवटा’ हे प्रतीक सामाजिक स्वीकारार्हतेसाठी आंघरलेल्या ढोंगीपणाचे प्रतिनिधित्व करते. समाजासमोर सभ्यतेचा मुखवटा लावून वावरताना आतल्या काळ्या-दडलेल्या रूपाचे स्वरूप इतके भीषण वाटते की, “आतून जे मी आहे, / त्याचा वाटे मलाच भेव” अशी स्वतःच्याच अस्तित्वाची भीती कवीला वाटू लागते.

शैलीवैशिष्ट्ये व रचनासौंदर्य:

कवितेची शैली साधी, प्रांजळ आणि संवादात्मक असली तरी तिचा रोख गढूळ मनःस्थितीला भेदणारा आहे. चार-चार ओळींची आखूड कडवी, सुटसुटीत यमक-रचना आणि सोपी शब्दकळा यामुळे कवितेला एक सहज गती आणि आंतरिक लय प्राप्त झाली आहे. कवितेतील आत्मगत (Soliloquy) संवादशैली वाचकाला थेट स्वतःच्याच आत डोकावून पाहण्यास प्रवृत्त करते. ‘मी’, ‘माझे’, ‘मलाच’ या प्रथमपुरुषी सर्वनामांचा वारंवार झालेला वापर आत्मविश्लेषणाची तीव्रता अधोरेखित करतो.

परिणामकारकता व अभिव्यक्ती:

शेवटच्या कडव्यात कवितेतील नाट्यमयता ताणली जाते. “सांगू तरी कसे मी, / की आहे तरी कसा मी?” हा प्रश्न माणसाच्या असहायतेचे टोक दाखवतो. समाज किंवा जवळची माणसे स्वीकारणार नाहीत, स्वतःचे खरे रूप उघडे पडले तर सर्व दुरावेल या भयापोटी माणूस स्व-रूपाचा स्वीकार करू शकत नाही. “दूर होईल सर्व, वाटे, / ऐकुनी आहे जसा मी!” ही अंतिम ओळ एकाकीपणाच्या अथांग भीतीने कवितेचा शेवट करते. भाषिक दृष्ट्या अत्यंत अल्प शब्दात मानवी मनाच्या संभ्रमाचे आणि दुभंगलेपणाचे पडसाद उमटवण्यात ही कविता पूर्णपणे यशस्वी ठरते.

सारांश

मानवी व्यक्तिमत्त्वातील मुखवटे, आंतरिक विकारांचे भय आणि स्व-रूपाच्या प्रकटीकरणातून निर्माण होणाऱ्या एकाकीपणाची भीती यांचे प्रखर व अर्थपूर्ण आत्मचिंतन ही कविता मांडते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अनिकेत येमेकर यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कवितासर्व कविता »

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.