मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांची ‘अजिंक्य पुस्तके: डिजिटल युगातील वाचनसंस्कृती’ हा वैचारिक लेख.
तंत्रज्ञान आणि वाचनसंस्कृती यांच्यातील संबंधांचा मागोवा घेणारा आणि मानवी विवेकाच्या जपणुकीसाठी पुस्तकांचे शाश्वत महत्त्व अधोरेखित करणारा चिंतनशील वैचारिक लेख…
अजिंक्य पुस्तके: डिजिटल युगातील वाचनसंस्कृती
डिजिटल युगात माहितीचा महापूर आला असला, तरी विचारांची खोली आणि चिंतनशीलता हळूहळू लोप पावत चालली आहे. ‘स्क्रीन’ आणि ‘कागद’ यांच्यातील स्पर्धेत वाचनसंस्कृती खरोखरच लयाला जात आहे की मानवी मन तात्कालिक आकर्षणाला बळी पडत आहे, याचा सखोल शोध प्रस्तुत लेखात घेण्यात आला आहे. मोबाईलच्या प्रभावाला अंध विरोध न करता, तंत्रज्ञानाचा विवेकपूर्ण वापर आणि पुस्तकांशी असणारे भावनिक व बौद्धिक नाते पुन्हा कसे प्रस्थापित करता येईल, याचे परखड व संवेदनशील विश्लेषण या वैचारिक लेखातून मांडले आहे.
एक काळ असा होता, जेव्हा घरातील शांततेत पुस्तकाच्या पानांची मंद सळसळ ऐकू यायची. एखाद्या पुस्तकात तल्लीन झालेला चेहरा पाहिला, की त्या माणसाच्या अंतर्मनात विचारांचे एक समृद्ध विश्व साकारत असल्याची जाणीव व्हायची. पुस्तक म्हणजे केवळ कागदावर उमटलेले शब्द नव्हते; ते अनुभवांचे भांडार, विचारांचे दालन आणि स्वतःशी संवाद साधण्याचे एक सशक्त माध्यम होते. ग्रंथवाचनात रंगलेला माणूस काही काळासाठी बाह्य जगाचे भान विसरून अंतर्मुख व्हायचा. आज मात्र ती आत्मीय शांतता हळूहळू दुर्मिळ होत चालली आहे. पुस्तकांची जागा मोबाईलच्या लखलखत्या स्क्रीनने घेतली असून, पानांच्या सळसळीची जागा सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्सच्या आवाजाने व्यापली आहे. या पार्श्वभूमीवर आज एक मूलभूत प्रश्न उभा ठाकतो— डिजिटल युगात मोबाईलच्या आक्रमणासमोर वाचनसंस्कृतीचे भवितव्य काय?
वास्तविक, मोबाईल जिंकला की पुस्तके हरली, असे सरळधोपट वर्गीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कारण मोबाईल हे केवळ एक साधन आहे; त्यात ज्ञान, साहित्य, शैक्षणिक सामग्री आणि मनोरंजन या सर्वांचा संगम आहे. अडचण साधनामध्ये नसून, आपल्या वापराच्या मानसिकतेत आहे. आपण तंत्रज्ञानाचा वापर करतो आहोत, की तंत्रज्ञानच आपल्या वेळेचा, एकाग्रतेचा आणि सवयींचा ताबा घेत आहे, हा कळीचा प्रश्न आहे.
आज माहिती मिळवण्यासाठी ग्रंथालयांची पायपीट करण्याची किंवा कित्येक संदर्भग्रंथ धुंडाळण्याची गरज उरलेली नाही. काही क्षणांत जगभरातील माहिती आपल्या तळहातावर उपलब्ध होते. एका क्लिकवर उत्तर मिळते आणि एका स्क्रीनवर शेकडो पुस्तके अवतरतात. ज्ञानाच्या प्रसाराच्या दृष्टीने ही नक्कीच एक मोठी डिजिटल क्रांती आहे. परंतु, या क्रांतीसोबत एक वेगळे सूक्ष्म संकटही जन्माला आले आहे— माहितीचा साठा प्रचंड वाढला, पण चिंतन आणि मनन मात्र आटत चालले.
आपण दररोज शेकडो संदेश, बातम्या व लेख पाहतो. काही वाचतो, अनेक पुढे फॉरवर्ड करतो, काहींवर तात्कालिक प्रतिक्रिया देतो आणि लागलीच पुढच्या माहितीच्या शोधात निघतो. परंतु, जे वाचले त्यावर थांबून गांभीर्याने विचार करण्यासाठी आपण किती वेळ देतो? एखाद्या विचाराशी सहमत किंवा असहमती दर्शवण्यापूर्वी त्याचे तात्विक विश्लेषण करतो का? मिळणारी माहिती सत्य व वस्तुनिष्ठ आहे का, याची पडताळणी करतो का? एखाद्या भिन्न मताचा शांतपणे स्वीकार किंवा विचार करण्याची क्षमता आपल्यात उरली आहे का? दुर्दैवाने, ‘स्क्रीनवर दिसले म्हणजे सत्य, लोकप्रिय झाले म्हणजे योग्य आणि व्हायरल झाले म्हणजे महत्त्वाचे’ अशी एकांगी मानसिकता समाजात दृढ होत आहे.
याच टप्प्यावर पुस्तकाचे अनन्यसाधारण महत्त्व अधोरेखित होते.
पुस्तक आपल्याला घाई करत नाही. ते आपल्याला घाईघाईने पुढे ढकलत नाही की आपले लक्ष विचलित करत नाही. उलट ते आश्वस्तपणे सांगते— “थांब… आधी मला समजून घे.” एखादे पुस्तक वाचताना आपण एका विचारासोबत काही काळ व्यतीत करतो. एखाद्या पात्राच्या वेदनेशी एकरूप होतो, लेखकाच्या भूमिकेशी संवाद साधतो आणि स्वतःच्याच पूर्वग्रहांना प्रश्न विचारतो. म्हणूनच, वाचन ही केवळ माहिती ग्रहण करण्याची यांत्रिक प्रक्रिया नसून, ती स्वतःचे व्यक्तिमत्त्व घडवणारी एक संस्कारप्रक्रिया आहे.
आज लहान मुलांमध्ये वाचनाची सवय कमी झाली म्हणून सार्वत्रिक चिंता व्यक्त केली जाते. पण या चिंतेसोबत आत्मपरीक्षणाची तयारी किती आहे? आपण मुलांना “मोबाईल बाजूला ठेव आणि पुस्तक वाच” असा उपदेश करतो; पण त्यांनी आपल्याला शेवटचे कधी मनापासून पुस्तक वाचताना पाहिले आहे? आपण त्यांच्या हातातून स्क्रीन काढून घेतो, पण त्यांच्या हाती कोणते समृद्ध साहित्य देतो? घरात पुस्तकांवर, विचारांवर चर्चा होते का? वाढदिवसाला पाहुण्यांना किंवा मुलांना एखादे उत्तम पुस्तक भेट देण्याची आपली संस्कृती अजून जिवंत आहे का? मुलांवर संस्कार उपदेशातून नव्हे, तर कृतीतून आणि उदाहरणातून होत असतात.
वाचनसंस्कृतीचा ऱ्हास हा केवळ विद्यार्थ्यांचा किंवा तरुण पिढीचा प्रश्न नसून, तो आपल्या संपूर्ण समाजाच्या बदलत्या जीवनशैलीचा आरसा आहे. आपण ‘वेगा’ला इतके अवाजवी महत्त्व दिले आहे की ‘शांतते’ची आणि ‘संयमा’ची किंमत विसरत चाललो आहोत. आपल्याला प्रत्येक गोष्ट ‘इन्स्टंट’ किंवा तत्काळ हवी आहे— उत्तर त्वरित हवे, मनोरंजन तत्काळ हवे, यशही सहजासहजी हवे. अशा घाईगडबडीच्या वातावरणात एकाग्रतेने पुस्तक वाचण्यासाठी आवश्यक असणारा सोशिकपणा आणि संयम दुर्मिळ होत चालला आहे.
परंतु, मानवी जीवनातील कोणतीही मौल्यवान गोष्ट तात्काळ निष्पन्न होत नसते. विचारांना परिपक्व होण्यासाठी वेळेची जोड लागते, व्यक्तिमत्त्व समृद्ध होण्यासाठी वाचनाचे संचित लागते आणि संवेदनशीलता जपण्यासाठी अनुभवांची अनुभूती लागते. हे सर्व संचित वाचनातूनच साध्य होते. वाचन माणसाला केवळ बुद्धिमत्ता देत नाही, तर ते त्याला संवेदनशील व प्रगल्भ बनवते. कादंबरीतील पात्रांची सुख-दुःखे वाचताना आपण परकायाप्रवेश करतो; सामाजिक लेख वाचताना अवतीभोवतीच्या प्रश्नांकडे नवे भान ठेवून पाहतो; चरित्रांमधून संघर्षाची प्रेरणा मिळते, कवितेतून भावावस्था समृद्ध होते आणि इतिहासातून भूतकाळाशी संवाद साधता येतो. म्हणजेच, पुस्तक माणसाच्या बौद्धिक विकासासोबतच त्याच्या भावनिक व नैतिक गुणवत्तेचा पाया भक्कम करते.
म्हणूनच, वाचनसंस्कृतीचे संवर्धन हा केवळ शिक्षणाचा किंवा आवडीचा विषय नसून, तो समाजाच्या उज्ज्वल भवितव्याचा पाया आहे. वाचन घटले तर शब्दसंपदा आकुंचित होईल, आकलनशक्तीचा दर्जा खालावेल; पण त्याहून गंभीर बाब म्हणजे मानवी मेंदूची स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता मंदावेल. समाजात माहितीचा महापूर असेल, परंतु विवेकाचा दुष्काळ पडला, तर त्या प्रगतीला काही अर्थ उरणार नाही. निकोप लोकशाहीला केवळ माहितीचा साठा असलेले नागरिक नको असतात; तर प्रश्न विचारणारे, चिकित्सा करणारे आणि विवेकबुद्धीने योग्य-अयोग्यतेचा निर्णय घेणारे नागरिक हवे असतात. या दृष्टीने वाचन हे एक सामाजिक व नागरिक कर्तव्य ठरते.
आजच्या युगात नव्या पिढीला मोबाईलपासून पूर्णपणे तोडणे शक्यही नाही आणि ते समर्थनीयही नाही. मोबाईलमध्ये शिक्षणाच्या आणि ज्ञानार्जनाच्या अफाट संधी उपलब्ध आहेत. ई-पुस्तके (E-books), ऑडिओबुक्स, डिजिटल ग्रंथालये आणि तज्ज्ञांची ऑनलाईन व्याख्याने विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. त्यामुळे, ‘मोबाईल की पुस्तक?’ असा एकांगी संघर्ष निर्माण करण्याऐवजी ‘मोबाईलचा संयमित वापर आणि पुस्तकांचा नित्य सहवास’ असा समतोल साधणे ही काळाची गरज आहे.
तंत्रज्ञानाने आपल्याला गती दिली असली, तरी पुस्तकांनी आपल्याला विचारांची खोली दिली आहे. तंत्रज्ञान आपल्याला बाह्य जगाशी जोडते, तर पुस्तक आपल्याला स्वतःच्या अंतरात्म्याशी जोडते. तंत्रज्ञान माहितीचे दरवाजे उघडते, तर पुस्तक त्या माहितीचे ज्ञानात रूपांतर करण्याची खिडकी उघडी करते.
यासाठी आज प्रत्येक कुटुंबात एक छोटा पण दृढ संकल्प केला जाऊ शकतो— रोज किमान अर्धा तास सर्व डिजिटल साधने बाजूला ठेवून पुस्तकांसाठी राखून ठेवणे. पालकांनी स्वतः मुलांसोबत वाचनाचा आनंद घ्यावा, शिक्षकांनी वाचनाची गोडी वर्गापर्यंत पोहोचवावी आणि शाळांनी ग्रंथालयांना केवळ पुस्तकांचे कपाट न ठेवता ते विचारांचे जिवंत केंद्र बनवावे. पुस्तकांचे प्रदर्शन, लेखक भेट, वाचनसंवाद, कथाकथन आणि पुस्तक-परीक्षण यांसारखे उपक्रम सातत्याने राबवले पाहिजेत. कारण वाचनाची सवय हुकमातून किंवा सक्तीने निर्माण होत नाही; वाचनाचा आत्मानंद अनुभवला की ती सवय आपोआपच जीवनसंस्कृती बनते.
कदाचित आज पुस्तके कपाटात शांतपणे पडून असतील. त्यांच्यावर धुळीचे थर साचले असतील आणि त्यांची पाने कोणीतरी उघडण्याची वाट पाहत असतील. परंतु, त्या सुप्तावस्थेत असलेल्या पानांमध्ये अजूनही विचार जिवंत आहेत, जीवनविषयक प्रश्न ताजे आहेत आणि जगण्याची नवी दिशा देणारे शब्द स्पंदित होत आहेत. आपण मात्र मोबाईलच्या स्क्रीनवर सातत्याने ‘स्क्रोल’ करत पुढे सरकत आहोत.
कधी कधी असे वाटते की, आपण माहितीच्या महापुरात इतके वाहून गेलो आहोत की ज्ञानाच्या मूळ स्रोतापासूनच दुरावत चाललो आहोत. जगातील प्रत्येक घडामोडीचे अपडेट्स स्क्रीनवर उमटतात; पण स्वतःच्या अंतर्मनात चाललेला कोलाहल समजून घेण्यासाठी मात्र आपल्याकडे सवड नाही.
म्हणूनच, आज प्रश्न फक्त एवढाच उरलेला नाही की मुले पुस्तके वाचतात की नाही.
मूलभूत प्रश्न असे आहेत—
- आपण स्वतः वाचन करतो का?
- आपण वाचलेल्या घटकांवर मनन आणि चिंतन करतो का?
- आपल्या भावी पिढीसाठी आपण कोणते बौद्धिक वातावरण निर्माण करत आहोत?
- आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, माहितीच्या या अथांग गर्दीत विचार करणारा विवेकशील माणूस म्हणून आपण आपले अस्तित्व टिकवून ठेवणार आहोत का?
मोबाईलची स्क्रीन बंद केली की अंधार पसरतो; परंतु पुस्तकाचे पान बंद केल्यानंतरही त्यातील विचार मनात ज्ञानाचा प्रकाश पसरवत राहतात.
म्हणून, मोबाईलला पराभूत करण्याची मुळीच गरज नाही; आपल्याला फक्त स्वतःला वैचारिकदृष्ट्या हरू द्यायचे नाही. पुस्तकाला मोबाईलशी स्पर्धा करायची नाही; पुस्तकाची मानवी मनाला एकच आर्त साद आहे—
“एकदा मला उघडून तर पाहा…
कदाचित या पानांमध्ये तुम्हाला अख्खे जग सापडणार नाही;
पण स्वतःला शोधण्याचा आणि घडवण्याचा मार्ग नक्कीच सापडेल.”
म्हणूनच, आज प्रत्येकाने स्वतःच्या मनाला एक प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—
“माझ्या हातात मोबाईल आहे; पण माझ्या मनात स्वतःचे विचार किती आहेत?”
या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आपण पुन्हा एकदा निवांतपणे एखादे पुस्तक उघडले, तर समजावे की वाचनसंस्कृतीचा दिवा अजूनही तेवत आहे.
मोबाईल जिंकला असा भास होत असला, तरी पुस्तके अजून हरलेली नाहीत.
कारण जोपर्यंत माणूस स्वतंत्र विचार करत आहे, तोपर्यंत पुस्तक जिवंत आहे…
आणि जोपर्यंत पुस्तक जिवंत आहे, तोपर्यंत मानवी समाजाचा विवेक आणि संस्कृती सुरक्षित आहे!
अभिप्राय