कोपता निसर्ग: मराठी कविता (विलास डोईफोडे)

कवी विलास डोईफोडे यांची 'कोपता निसर्ग' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘कोपता निसर्ग’ ही कवी विलास डोईफोडे यांची मानवाच्या पर्यावरणावरील आक्रमक हव्यासाला चपराक लगावणारी आणि निसर्गाच्या सर्वोपरितेचा सडेतोड इशारा देणारी सामाजिक-पर्यावरणीय जाणीवेची प्रबोधनात्मक कविता आहे…

कोपता निसर्ग

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेचे भावविश्व मानवी अविवेकी वर्तन आणि निसर्गाचा रौद्रकोप यांच्यातील संघर्षावर अधिष्ठित आहे. औद्योगिकीकरण आणि आधुनिकतेच्या हव्यासापोटी मानवाने निसर्गाचे जे अमर्याद शोषण चालवले आहे, त्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल ढळला असून मानवी जीवनच टांगणीला लागले आहे.

भूकंप, सुनामी, वणवे, महापूर आणि ज्वालामुखी यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींच्या पार्श्वभूमीवर ही कविता मानवी अहंकाराला आव्हान देते. निसर्गापुढे माणसाचे क्षुद्रपण सिद्ध करत, निसर्गाशी सलोखा राखणे हाच मानवी अस्तित्वाचा एकमेव मार्ग आहे, या मुख्य आशयसंदर्भाभोवती कवितेची भावना केंद्रित झाली आहे.

काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? कोपता निसर्ग, होई सर्व माती. भूकंपात जिवांचा थरकाप उडाला, उभारलेल्या साम्राज्याचा ढिगारा झाला. सुनामीच्या लाटांनी गिळला किनाराही, रौद्र वणवा, नभी वादळाची भीती. काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? कोपता निसर्ग, होई सर्व माती. वाहून गेल्या आशा पुराच्या लोंढ्यात, लोपली स्वप्ने ज्वालामुखीच्या राखेत. वृक्षसंहाराने दरडी कोसळती, असा हा प्रकोप, अशी येते आपत्ती! काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? कोपता निसर्ग, होई सर्व माती. संतुलन जाता, निसर्ग जिवाशी उठतो, अविवेकी गर्व तुझा क्षणात तुटतो. निसर्गचक्राला असा कसा विसरशी? तू मागाहून आलास, आधी आली सृष्टी! काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? कोपता निसर्ग, होई सर्व माती. विकासाच्या नावाखाली फोडला डोंगर, सृष्टीच्या शोषणाने प्रलयात पडे भर. हव्यासाचा ज्वर उतरू दे आता तरी, सोड तुझी वृत्ती, बदल तुझी नीती. काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? कोपता निसर्ग, होई सर्व माती. तिच्या कुशीत विसावे तुझेच अस्तित्व, नको करूस विनाश, जाण तिचे महत्त्व. अंगीकार हे तत्त्व—निसर्ग सर्वोपरी, धरेची कर सेवा, जळू दे विकृती. काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? कोपता निसर्ग, होई सर्व माती.

संपादकीय विश्लेषण

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना मानवी अहंगंड आणि निसर्गाची विनाशकारी ताकद यांच्यातील विसंगती अधोरेखित करते. कवितेचा भावसूर प्रारंभापासूनच गंभीर, प्रबोधनात्मक आणि ताकीद देणारा आहे. “काय उरते मानवा तुझ्या रे हाती? / कोपता निसर्ग, होई सर्व माती” या ध्रुपदातून कवीने मानवी अस्तित्व आणि वैभवाच्या क्षणभंगुरतेची तीव्र जाणीव करून दिली आहे. कवितेतील भावगती निसर्गाच्या विध्वंसक रूपाच्या वर्णनाकडून मानवाच्या आत्मपरीक्षणाकडे अत्यंत सहजतेने प्रवास करते. भूकंप, महापूर आणि सुनामीच्या भीषणतेपासून सुरू होणारा हा विचार मानवाच्या ‘हव्यासाच्या ज्वरा’वर बोट ठेवत चिंतनशीलतेकडे वळतो.

शैलीच्या दृष्टीने कविता अत्यंत साधी, थेट आणि वाचकाशी थेट संवाद साधणारी आहे. कवीने उपदेशात्मक शैलीचा अवलंब करतानाच लयबद्ध यमक योजनेचा (उदा. ‘हाती-माती’, ‘डोंगर-भर’, ‘सर्वोपरी-विकृती’) प्रभावी वापर केला आहे. “तू मागाहून आलास, आधी आली सृष्टी” या ओळीतील सत्यकथन मानवाला त्याच्या मर्यादांची अचूक जाणीव करून देते. भाषेतील ओघवतेपणा आणि गेयता यामुळे कवितेतील संदेश वाचकाच्या मनावर खोलवर बिंबतो. व्याकरणाच्या दृष्टीने सुधारित रूपामध्ये ‘तत्त्व’, ‘वृक्षसंहार’ आणि ‘मागाहून’ या शब्दांच्या भाषिक शुद्धतेमुळे कवितेच्या रचनेला अधिक उठाव मिळाला आहे.

कवितेमध्ये निसर्गाच्या विविध घटकांचा आणि आपत्तींचा वापर मानवी नाशाचे प्रतीक म्हणून केला गेला आहे. ‘उभारलेल्या साम्राज्याचा ढिगारा’ हे मानवी अहंकाराच्या पतनाचे प्रतीक आहे, तर ‘हव्यासाचा ज्वर’ ही मानवाच्या अमर्याद शोषणाची अवस्था दर्शवते. “विकासाच्या नावाखाली फोडला डोंगर” ही ओळ आधुनिक मानवाच्या निसर्गविरोधी धोरणांचे वास्तव दर्शन घडवते. निसर्गाला मातृरूप मानून “तिच्या कुशीत विसावे तुझेच अस्तित्व” या ओळीतून कवीने निसर्ग व मानवामधील जैविक नाते स्पष्ट केले आहे.

एकंदरीत, ही कविता केवळ आपत्तींची भीती दाखवणारी नसून ती पर्यावरणाची नीतिमूल्ये जपण्याचा संदेश देणारी एक सशक्त कलाकृती आहे. “अंगीकार हे तत्त्व—निसर्ग सर्वोपरी / धरेची कर सेवा, जळू दे विकृती” या अंतिम टप्प्यातील आवाहनामुळे कविता नकाराकडून सकारात्मक परिवर्तनाकडे वळते. मानवी विकृतीचा विनाश आणि निसर्गाचे सर्वोपरि अस्तित्व स्वीकारण्याची गरज यांतील संतुलन कवीने अत्यंत परिणामकारकपणे साधले आहे.

सारांश

मानवी अविवेकातून होणाऱ्या निसर्गविरोधी शोषणावर प्रहार करत निसर्गाच्या सर्वोपरितेची व पर्यावरण संवर्धनाची महती सांगणारी ही एक चिंतनशील आणि प्रबोधनात्मक कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

विलास डोईफोडे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.