काळ्या मातीची गाथा: मराठी कविता (कुमुद कदम)

कवी कुमुद कदम यांची 'काळ्या मातीची गाथा' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘काळ्या मातीची गाथा’ ही कविता शेतकरी जीवनातील अथांग कष्ट, स्वाभिमान, समृद्ध परंपरा आणि मातीशी असणारे अतूट नाते व्यक्त करणारी एक आवेगी व लोकभावगर्भ रचना आहे…

काळ्या मातीची गाथा

कुमुद कदम (पांगरदरवाडी, धाराशिव, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

मातीशी जोडलेले मानवी आयुष्य आणि विशेषतः बळीराजाचा अनवरत जीवनसंघर्ष हा मराठी काव्यपरंपरेचा अत्यंत महत्त्वाचा गाभा राहिला आहे. ‘काळ्या मातीची गाथा’ या प्रस्तुत कवितेत शेतकरी केवळ अगतिक किंवा हताश घटक म्हणून समोर येत नाही; तर तो स्वाभिमान, निष्ठा आणि आस्थेचे एक कणखर प्रतीक म्हणून उभा राहतो.

काळ्या आईच्या कुशीत स्वतःचा घाम गाळून धान्य पिकवणाऱ्या या कष्टकऱ्याच्या मनात स्वतःच्या श्रमाबद्दल असणारा सार्थ अभिमान आणि निसर्गाच्या प्रतिकूलतेवर मात करण्याची ऊर्मी हा या रचनेच्या भावविश्वाचा केंद्रबिंदू आहे. लोकसंस्कृतीतील दैवते, ऐतिहासिक वारसा आणि मातीवरील निष्ठा यांच्या समन्वयातून ही कविता शेतकरी जीवनाचा एक प्रातिनिधिक आणि स्फूर्तिमय हुंकार प्रगट करते.

माती, माती, काळी माती, मातीत घाम गाळूनच फुगते आमची छाती! माझी माती, माझी गती, या मातीचे लाल आम्ही; वीर आम्ही, शूर आम्ही, या धरणीचे शीर आम्ही! शेतीची गुर्मी अंगी, नाही काही कमी, घाम गाळूनच रानात, फुगते आमची छाती! कष्टकरी आम्ही, आमचे नाव शेतकरी; दुनियेच्या दौलतीपरी बरी आमची भाकरी. दुनियेच्या दौलतीपरी खरी आमची नातीगोती; पीक मोत्यांवाणी काढूनच फुगते आमची छाती! जेजुरीचा खंडोबा मंदिरी, नवदुर्गा राहते आमच्या अंतरी; कृपा विठ्ठलाची, आशीर्वाद शिवरायांचा, सामना करूनच काळाशी फुगते आमची छाती! नसानसांत आमच्या माणुसकीच्या खुणा, शेतकऱ्याचा जन्म घ्यावा पुन्हा पुन्हा! जरी वणवा तापला, धरती रखरखली, हिरवाईची आम्हा लाभली शिदोरी; शिवार पिकांनी फुलवूनच फुगते आमची छाती! माती, माती, काळी माती, मातीत घाम गाळूनच फुगते आमची छाती!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही श्रमाचे सौंदर्य आणि त्यातून मिळणारा आत्मसन्मान यावर आधारित आहे. “मातीत घाम गाळूनच / फुगते आमची छाती” ही ध्रुवपंक्ती संपूर्ण कवितेचा पाया रचते. कष्टकऱ्याची स्वाभिमानी वृत्ती दर्शवताना कवीने “दुनियेच्या दौलतीपरी बरी आमची भाकरी” अशा साध्या, पण वजनदार शब्दांत भौतिक श्रीमंतीपेक्षा स्वकष्टाच्या भाकरीचे मोल अधिक मानले आहे. कवितेतील भावगती ही दुःखाची किंवा लाचारीची गाथा न सांगता, आत्मविश्वासाने आणि वीरश्रीने भरलेली आहे, जी वाचकाच्या मनात शेतकरीवर्गाबद्दल आदर निर्माण करते.

प्रतीकात्मकता व सांस्कृतिक संदर्भ

कवितेतील प्रतीकात्मकता ही ग्रामीण आणि लोकसंस्कृतीच्या मुळांशी घट्ट जोडलेली आहे. “जेजुरीचा खंडोबा मंदिरी / नवदुर्गा राहते आमच्या अंतरी” किंवा “कृपा विठ्ठलाची, आशीर्वाद शिवरायांचा” या ओळींतून शेतकऱ्याचे आत्मबळ आणि सांस्कृतिक अधिष्ठान अधोरेखित होते. खंडोबाची कणखरता, नवदुर्गेचे तेज, विठ्ठलाची करुणा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचा स्वाभिमानी वारसा या साऱ्या गोष्टी शेतकऱ्याला काळाशी सामना करण्याचे मानसिक आणि नैतिक बळ देतात.

शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक सौंदर्य

कवितेची शैली ही लोकगीताच्या अंगाने जाणारी, लयबद्ध आणि प्रवाही आहे. “लाल”, “शीर”, “गुर्मी”, “नातीगोती” आणि “मोत्यांवाणी” यांसारख्या शब्दांमुळे कवितेला अस्सल मातीचा वास आणि बोलीभाषेचा ताजेपणा प्राप्त होतो. “जरी वणवा तापला, धरती रखरखली / हिरवाईची आम्हा लाभली शिदोरी” या ओळींमधून निसर्गाच्या तांडवाला तोंड देण्याची ताकद आणि आशेचा किरण लीलया व्यक्त होतो. प्रास आणि यमकाचा सुयोग्य वापर कवितेची गेयता आणि पठणसुलभता वाढवतो.

परिणामकारकता

एकूणच ही कविता वाचकाच्या मनाला भिडणारी आणि प्रेरणेचा स्फुलिंग चेतवणारी आहे. शेतकऱ्याच्या जगण्यातील खडतरपणा आणि त्यातून मिळणारा अभिमान यांचा समतोल कवीने उत्तम रीतीने साधला आहे. “शेतकऱ्याचा जन्म घ्यावा पुन्हा पुन्हा” हा उद्गार या रचनेला एका वेगळ्याच भावनिक उंचीवर नेऊन ठेवतो. कोणत्याही अगतिकतेशिवाय, स्वतःच्या कष्टांवर निष्ठा ठेवून जगणाऱ्या बळीराजाचे हे स्फूर्तिमय गान मराठी काव्यसृष्टीतील एक अर्थपूर्ण अभिव्यक्ती ठरते.

सारांश

कष्टकऱ्याचा स्वाभिमान, सांस्कृतिक निष्ठा आणि मातीशी असणारे दृढ नाते यांचा हुंकार उमटवणारी ‘काळ्या मातीची गाथा’ ही एक स्फूर्तीदायक आणि समृद्ध लोकभावकाव्यरचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

कुमुद कदम यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.