Loading ...

डिजिटल भिंती आणि मनाची शांतता: स्फुटलेखन (विराज काटदरे)

मोबाईल स्क्रोलिंगच्या सवयीमुळे हरवणारी मनाची शांतता आणि आभासी जगाचे दुष्परिणाम यांवर भाष्य करणारा प्रेरक स्फुट लेख. आजच वाचा!

डिजिटल भिंती आणि मनाची शांतता: स्फुटलेखन (विराज काटदरे)

मोबाईलच्या अतीव वापरामुळे मानवी मनात निर्माण होणारी अस्वस्थता आणि हरवत चाललेली आंतरिक शांतता यांवर भाष्य करणारा हा विचारगर्भ स्फुट लेख आहे…

डिजिटल भिंती आणि मनाची शांतता

विराज काटदरे (पुणे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘डिजिटल भिंती आणि मनाची शांतता’ या स्फुट लेखात लेखकाने आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आहारी गेलेल्या मानवी मानसिकतेवर अत्यंत मार्मिक टिपणी केली आहे. आजचा माणूस सतत स्क्रीनवर स्क्रोलिंग करण्यात इतका व्यस्त झाला आहे की, त्याला सभोवतालच्या वास्तव जगाचा विसर पडू लागला आहे. रील्स आणि सोशल मीडियाच्या या आभासी दुनियेत स्वतःला बंदिस्त करून घेणाऱ्या माणसाला स्व-संवादाची जागा उरलेली नाही. संतांच्या तत्त्वज्ञानाचा आधार घेत हा लेख आपल्याला या तंत्रज्ञानाच्या बेड्या तोडून वास्तव आणि आंतरिक शांततेकडे वळण्याचे आवाहन करतो.

सततच्या मोबाईल स्क्रोलिंगमुळे आपण आपल्या सभोवतालच्या जिवंत विश्वाकडे लक्ष देणे विसरलो आहोत का? ‘रील्स’च्या या वेगात सोशल मीडियावरील प्रत्येक गोष्ट चुकीची किंवा निरुपयोगी नसते; त्यातून अनेकदा उपयुक्त माहितीही मिळते. परंतु, या डिजिटल माध्यमांच्या चार भिंतींत आपण स्वतःला कितपत बंदिस्त करून ठेवले आहे, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आता आली आहे.

आजची आपली जीवनशैली पाहिली तर चित्र थक्क करणारे आहे. अनेक जणांना सकाळी डोळे उघडल्यापासूनच हातात मोबाईल हवा असतो. त्यानंतरचा बराचसा वेळ त्याच डिजिटल विश्वात निघून जातो. लिफ्टमध्ये अवघे काही सेकंद उभे असतानाही मोबाईल बाजूला ठेवणे दुरापास्त झाले आहे. गाडीवरून उतरल्यावर, कामातून ब्रेक घेतल्यावर, जेवण झाल्यावर, कंटाळा आल्यावर, अगदी बेडवर लोळताना आणि बाथरूममध्येसुद्धा… मोबाईलची साथ सुटत नाही! आपल्या अवतीभोवतीची ही उदाहरणे पाहिल्यावर आपणही याच शर्यतीचा एक भाग झालो आहोत, ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे.

सोशल मीडिया किंवा रील्सच्या माध्यमातून होणाऱ्या अल्पकालीन करमणुकीत काही गैर नाही. मात्र, या करमणुकीची आसक्ती किती असावी, याचा विवेक आपणच बाळगला पाहिजे. माहितीचे संकलन एका मर्यादेपर्यंत योग्य असले, तरी सततच्या ‘अति-स्क्रोलिंग’मुळे आपल्या मेंदूची एकाग्रता आणि कार्यक्षमता खालावत चालली आहे, याचे भान आपल्याला कधी येणार? या घातक सवयींमुळे आपण नकळतपणे आपल्या मनाच्या शांततेचा सौदा करत आहोत.

थोडा वेळ मोबाईल बाजूला ठेवून निसर्गाचा, माणसांचा किंवा त्या क्षणाचा निवांतपणे अनुभव घ्यायला काय हरकत आहे? मानवी मनाला सतत काही ना काही करण्याची सवय लागली आहे; परंतु स्वतःसोबत काही वेळ शांतपणे बसणेही जमत नसेल, तर या तथाकथित डिजिटल प्रगतीला काय अर्थ उरतो?

संत शिरोमणी श्री ज्ञानेश्वर महाराज या मानसिक अवस्थेवर भाष्य करताना ज्ञानेश्वरीच्या ६ व्या अध्यायात म्हणतात:

विषयांचा विसरू पडे । इंद्रियांची कसमस मोडे ॥ मनाची घडी घडे । हृदयामाजीं ॥

बाह्य विषयांची आसक्ती जशी कमी होते, तशी इंद्रियांची अस्वस्थता थांबते आणि अंतःकरणात मनाची घडी व्यवस्थित बसून शांततेचा खरा आनंद मिळतो. म्हणूनच, स्क्रीनवरील आभासी जगात मौल्यवान वेळ वाया घालवायचा, की जिवंत वास्तवाचा मनमुराद आनंद घ्यायचा—हा निर्णय अखेर आपल्यालाच घ्यावा लागणार आहे.

संपादकीय विश्लेषण

‘डिजिटल भिंती आणि मनाची शांतता’ हा स्फुट लेख आजच्या काळातील एका अत्यंत संवेदनशील आणि प्रासंगिक विषयाला हात घालतो. मूळ लेखकाची भूमिका स्पष्ट असून, आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे माणसाची कशी कोंडी होत आहे, हे प्रभावीपणे मांडले आहे. लेखाचा ओघ टिकवून ठेवण्यासाठी काही विस्कळीत वाक्यांचे पुनर्गठन करण्यात आले आहे. मूळ मजकुरातील “मोबाईल लागतो”, “ते खेळणे बाजूला ठेवून” यांसारख्या काहीशा अनौपचारिक शब्दरचना ऐवजी “डोळे उघडल्यापासूनच हातात मोबाईल हवा असतो” अशी प्रमाण व वाचनीय भाषा वापरली आहे.

या लेखात ज्ञानेश्वरीतील ओवीचा संदर्भ अत्यंत समर्पकपणे आला आहे. “विषयांचा विसरू पडे…” या संतांच्या उद्गारामुळे लेखाची बौद्धिक आणि आध्यात्मिक खोली वाढते. डिजिटल विषयांची आसक्ती म्हणजेच ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेली ‘इंद्रियांची कसमस’ कशी आहे, हे वाचकांच्या सहज लक्षात येते. लेखाच्या शेवटी वास्तवाचा स्वीकार करण्याचा दिलेला संदेश वाचक मनाचा ठाव घेणारा ठरतो.

संपादकीय बदलांची नोंद (नव्या लेखकांसाठी):

संपादकीय संस्कार करताना मूळ लेखाची शैली आणि लेखकाचा मूळ विचार तसाच ठेवून भाषेला अधिक प्रवाही व व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध बनवण्यात आले आहे. ‘अति-स्क्रोलिंग’, ‘रील्स’ यांसारखे इंग्रजी शब्द (जे मूळ मजकुरात होते) आधुनिक संदर्भासाठी आवश्यक असल्याने तसेच ठेवले गेले. परिच्छेदांची पुनर्रचना करताना विचारांची तार्किक साखळी (Logical Flow) जोडली गेली; जसे की, सुरुवातीला समस्येची मांडणी, त्यानंतर रोजच्या आयुष्यातील उदाहरणे, मेंदूवर होणारा परिणाम आणि शेवटी संत साहित्याच्या आधारे त्यावरील उपाय अशा क्रमाने लेखाचा शेवट अधिक परिणामकारक करण्यात आला आहे.

सारांश

स्क्रोलिंगच्या आभासी जगात हरवण्यापेक्षा मोबाईल बाजूला ठेवून मनाची शांतता शोधणे व वास्तवाचा आनंद घेणे हीच मानसिक आरोग्याची गुरुकिल्ली आहे.

हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

सर्व पोस्ट लोड केल्या आहेत कोणत्याही पोस्ट आढळल्या नाहीत सर्व पहा अधिक वाचा उत्तर द्या उत्तर रद्द करा हटवा द्वारे स्वगृह पाने पाने सर्व पहा तुमच्यासाठी सुचवलेले विभाग संग्रह शोधा सर्व पोस्ट आपल्या विनंतीसह कोणतीही पोस्ट जुळणी आढळली नाही स्वगृहाकडे रविवार सोमवार मंगळवार बुधवार गुरुवार शुक्रवार शनिवार रवी सोम मंगळ बुध गुरु शुक्र शनी जानेवारी फेब्रुवारी मार्च एप्रिल मे जून जुलै ऑगस्ट सप्टेंबर ऑक्टोबर नोव्हेंबर डिसेंबर जाने फेब्रु मार्च एप्रि मे जून जुलै ऑग सप्टें ऑक्टो नोव्हें डिसें आत्ताच १ मिनिटापूर्वी $$1$$ मिनिटांपूर्वी १ तासापूर्वी $$1$$ तासांपूर्वी काल $$1$$ दिवसांपूर्वी $$1$$ आठवड्यांपूर्वी ५ आठवड्यांपेक्षा अधिक पूर्वी अनुयायी अनुसरण करा हे दर्जेदार साहित्य अवरोधीत केले आहे १: सामायिक करा २: सामायिक केलेल्या दुव्यावर क्लिक करून वाचा सर्व कोड कॉपी करा सर्व कोड कॉपी करा सर्व कोड आपल्या क्लिपबोर्डवर कॉपी केला आहे Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy विषय सूची