डीजेमुक्त गणेशोत्सवाची हाक: गणेशोत्सवातील उग्र ध्वनीप्रदूषण, डीजेचे आरोग्यावरील घातक परिणाम व संस्कृती रक्षणावर भाष्य करणारा लेख. वाचा 'ब्र' सदरात!
‘ब्र’ सदरातील हा लेख गणेशोत्सवातील उग्र ध्वनीप्रदूषणावर भाष्य करत ‘डीजेमुक्त’ उत्सवाची हाक देतो…
नादाचे मांगल्य की आवाजाचा तांडव? डीजेमुक्त गणेशोत्सवाची हाक
‘ब्र’ या सदरातील हा लेख सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे बदलत गेलेले स्वरूप आणि विसर्जन मिरवणुकीतील उग्र ध्वनीप्रदूषण यांवर प्रखर भाष्य करतो. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सामाजिक प्रबोधन, सांस्कृतिक एकता आणि वैचारिक देवाणघेवाणीसाठी सुरू केलेल्या या उत्सवात आज ‘डीजे’ (साऊंड सिस्टीम) आणि तीव्र लेझर लाईट्सचा कसा बीभत्स वापर होत आहे, याचे अभ्यासपूर्ण विश्लेषण यात केले आहे. ध्वनीप्रदूषणाचे आरोग्यविषयक, कायदेशीर आणि सामाजिक धोके अधोरेखित करतानाच, हा लेख पारंपरिक लोककला व विधायक प्रबोधनाच्या पुनरुज्जीवनातून ‘डीजेमुक्त’ उत्सवाची दिशा दाखवतो.
सार्वजनिक उत्सवांचे मूळ उद्दिष्ट हे समाजमन जोडणे, संस्कृतीचे संवर्धन करणे आणि मानवी जीवनात मांगल्याची पेरणी करणे हे असते. मात्र, काळाच्या ओघात उत्सवातील वैचारिक निष्ठा आणि सांस्कृतिक गाभा मागे पडून त्याला केवळ गोंधळ, दिखाऊपणा आणि तंत्रज्ञानाच्या विकृत वापराचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. लोकमान्य टिळकांच्या क्रांतिकारी दृष्टिकोनातून आकार घेतलेला महाराष्ट्राचा सार्वजनिक गणेशोत्सव आज अशाच एका नाजूक वळणावर उभा आहे. एका बाजूला ढोल-ताशांचा, भजनांचा आणि आरत्यांचा सुरेल, समृद्ध वारसा आहे; तर दुसऱ्या बाजूला सहस्रो वॅटच्या साऊंड भिंतींचा कानठळ्या बसवणारा तांडव. प्रस्तुत लेख या गंभीर वास्तवावर भाष्य करून संपूर्ण समाजाला अंतर्मुख होण्याचे आणि उत्सवाचे पावित्र्य जपण्याचे आवाहन करतो.
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पुनर्बांधणी केली, तेव्हा त्यामागे केवळ एक धार्मिक सोहळा साजरा करणे हा सीमित हेतू नव्हता. पारतंत्र्यात पिचणाऱ्या भारतीय समाजाला एकत्र आणणे, राष्ट्रचेतना जागवणे, विचारांची देवाणघेवाण करणे आणि एक सशक्त सांस्कृतिक व्यासपीठ उभे करणे हा त्यामागचा व्यापक दृष्टिकोन होता. घराघरांतील गणपती जेव्हा गल्लीबोळांतील व चौकांतील मंडपांमध्ये विराजमान झाला, तेव्हा त्यासोबत लोककला, मेळे, प्रबोधनात्मक देखावे, संगीत, नाटक आणि सामाजिक संवादाची एक समृद्ध परंपरा रुजली. ढोल-ताशांचा शिस्तबद्ध निनाद, लेझीमची लयबद्ध कडकड, झांज-टाळांचा ताल, भजनांची सुरेलता आणि आरतीचा मांगल्यपूर्ण स्वर ही आपल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मूळ ओळख होती. परंतु, गेल्या दोन-तीन दशकांत या उत्सवाच्या स्वरूपात कमालीचा विकृत बदल झाला असून, आजचे चित्र पाहिल्यावर असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होतो—हा लोकमान्यांचा विचारप्रधान उत्सव आहे की केवळ ध्वनी व प्रकाशाच्या नावाखाली चाललेला बीभत्स तांडव?
‘डीजे’ची भिंत आणि ध्वनीप्रदूषणाचा उग्र वेढा
गणेशोत्सवाच्या आगमन व विसर्जन मिरवणुकांमध्ये आजकाल ‘डीजे’ (Disc Jockey) आणि उंचच्या उंच रचलेल्या ‘साऊंड वॉल’चे (ध्वनिवर्धकांच्या भिंती) स्तोम माजले आहे. पारंपरिक वाद्यवृंदांची जागा सहस्रो वॅटच्या इलेक्ट्रॉनिक साऊंड सिस्टीमने घेतली आहे. या महाकाय यंत्रणांमधून बाहेर पडणारे ध्वनीतरंग हे केवळ कानाला ऐकू येणारे आवाज राहिलेले नसून ते मानवी छातीवर, हृदयावर आणि मेंदूवर प्रत्यक्ष आघात करणारे धक्के बनले आहेत. उत्सवाच्या नावाखाली सुरू असलेला हा प्रकार आता मनोरंजनाची सीमा ओलांडून सार्वजनिक आरोग्याचे व पर्यावरणाचे एक गंभीर संकट बनला आहे.
शास्त्रीय आधार आणि वैद्यकीय धोके
ध्वनीप्रदूषणाकडे केवळ ‘गोंधळ’ म्हणून न पाहता एका ‘जैविक धोक्याच्या’ (Biological Hazard) रूपात पाहणे गरजेचे आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मानकांनुसार, मानवी कानासाठी ४५ ते ५५ डेसिबल (dB) इतकी ध्वनीपातळी सुरक्षित आणि सह्य मानली जाते. सतत ८५ डेसिबलपेक्षा जास्त तीव्रतेच्या आवाजाच्या संपर्कात राहिल्याने कानातील नाजूक चेतातंतूंना कायमस्वरूपी इजा पोहोचू शकते. परंतु, गणेशोत्सवाच्या काळात आणि विशेषतः विसर्जन मिरवणुकांमध्ये ध्वनीची पातळी सहजपणे १०५ ते १२५ डेसिबलपर्यंत, तर काही ठिकाणी १३० डेसिबलच्याही पुढे जाते. ही पातळी जेट विमानाच्या उड्डाणादरम्यान होणाऱ्या आवाजाच्या (१२०-१३० dB) बरोबरीची आहे.
वैद्यकीय व ध्वनीशास्त्र तज्ज्ञांच्या अभ्यासानुसार याचे मानवी शरीरावर होणारे घातक परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:
- कर्णबधिरता आणि टिनिटस: अति-उच्च तीव्रतेच्या आवाजामुळे कानाच्या आतील ‘कोक्लिया’मधील सूक्ष्म पेशी (Hair Cells) नष्ट होतात. मिरवणुकीत तासन् तास डीजेसमोर नाचणाऱ्या तरुण-तरुणींमध्ये ‘टिनिटस’ (कानात सतत शिट्टी किंवा गुणगुण वाजल्यासारखा भास होणे) आणि तात्पुरती अथवा कायमस्वरूपी कर्णबधिरता येण्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढले आहे.
- हृदयरोग आणि उच्च रक्तदाब: प्रचंड आवाजाच्या कंपनांमुळे मानवी शरीरात ‘कॉर्टिसोल’ आणि ‘ॲड्रेनालाईन’ या तणाव निर्माण करणाऱ्या संप्रेरकांचे श्रवण वेगाने होते. यामुळे हृदयाचे ठोके अनियंत्रित होतात, रक्तदाब अचानक वाढतो आणि हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) येण्याचा धोका निर्माण होतो. गेल्या काही वर्षांत मिरवणुकीत नाचताना ऐन तारुण्यात तरुणांचा हृदयविकाराने मृत्यू झाल्याच्या दुर्दैवी घटना याची साक्ष देतात.
- गर्भवती, बालके व वृद्धांवरील आघात: नवजात बालके, गरोदर महिला, गंभीर आजारी व्यक्ती आणि वृद्धांसाठी हा आवाज अक्षरशः जीवघेणा ठरतो. याशिवाय, आपल्या सभोवतालच्या पक्षी आणि प्राण्यांच्या संवेदनशील श्रवणशक्तीवर या आवाजाचा अत्यंत गंभीर ताण येतो.
- लेझर किरणांचा नवा धोका: ध्वनीप्रदूषणासोबतच गेल्या काही वर्षांत अत्यंत तीव्र ‘लेझर बीम्स’ (Laser Lights) वापरण्याची घातक फॅड आली आहे. या तीव्र किरणांमुळे प्रत्यक्ष मिरवणूक पाहणाऱ्या नागरिकांच्या डोळ्यांतील ‘रेटिना’ (नेत्रपटल) भाजून निघाल्याच्या व त्यांना कायमचे अंधत्व किंवा धूसर दृष्टी आल्याच्या अनेक वैद्यकीय केस-स्टडीज नोंदवल्या गेल्या आहेत.
कायदेशीर चौकट आणि नियमांची पायमल्ली
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम २१ अन्वये प्रत्येक नागरिकाला ‘शांततापूर्ण आणि प्रदूषणमुक्त वातावरणात जगण्याचा मूलभूत हक्क’ दिलेला आहे. पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ अंतर्गत लागू करण्यात आलेल्या ‘ध्वनीप्रदूषण (नियंत्रण व नियमन) नियम, २०००’ नुसार रहिवासी भागात दिवसा ५५ डेसिबल आणि रात्री ४५ डेसिबलची मर्यादा आखण्यात आली आहे. तसेच, रात्री १० ते सकाळी ६ या वेळेत ध्वनिवर्धकांवर पूर्ण बंदी आहे. सर्वोच्च न्यायालय आणि विविध उच्च न्यायालयांनी वेळोवेळी डीजे, हाय-डेसिबल साऊंड सिस्टीम आणि लेझर लाईट्सवर कडक निर्बंध लादण्याचे स्पष्ट निर्देश दिले आहेत. असे असूनही, उत्सवाच्या काळात राजकीय दबाव, प्रशासकीय हतबलता आणि ‘लोकभावने’च्या नावाखाली या नियमांची उघडउघड पायमल्ली केली जाते, हे दुर्दैवी वास्तव आहे.
संस्कृतीचे विकृतीकरण आणि मांगल्यलोप
उत्सव हा मनाला शांती, आनंद आणि ऊर्जा देणारा असावा लागतो. परंतु, आज डीजेच्या तालावर वाजवली जाणारी गाणी कोणती असतात? भडक, अश्लील, धांगडधिंगा घालणारी आणि हिंसेला खतपाणी घालणारी व्यावसायिक गाणी! विघ्नहर्त्या गणरायाच्या मूर्तीसमोर अशा गाण्यांवर दारूच्या धुंदीत किंवा शक्तीप्रदर्शनाच्या आवेशात नाचणे, हे उत्सवाचे मांगल्य जपणे आहे की त्याचा अनादर करणे आहे? सार्वजनिक उत्सवातील भक्ती, श्रद्धा आणि सामाजिकता संपवून त्याला एका प्रकारच्या विकृत प्रदर्शनाचे रूप दिले जात आहे.
पर्याय: पारंपरिक कला, खेळ आणि प्रबोधनाचे पुनरुज्जीवन
आपल्याकडे परंपरेचा आणि लोककलेचा समृद्ध वारसा उपलब्ध असताना आपल्याला कृत्रिम आणि अपायकारक डीजेची गरजच का भासावी? महाराष्ट्राला लेझीम, झांज, ढोल-ताशा, टिपरी, लोकनृत्य, मर्दानी खेळ, भारुड, पोवाडा, कीर्तन आणि विविधगुणदर्शन अशा समृद्ध लोकसंस्कृतीची देणगी लाभली आहे.
- पारंपरिक वाद्यांचा आनंद: ढोल-ताशा आणि लेझीमच्या तालात जो नैसर्गिक उत्साह आणि लय असते, ती मानवी शरीराला आणि मनाला सकारात्मक ऊर्जा देते. त्याचा आवाज मानवी कानाला सहन होणारा आणि उत्साहवर्धक असतो.
- प्रबोधन आणि सामाजिक भान: गणेशोत्सवातून आरोग्य शिबिरे, रक्तदान, पर्यावरण रक्षण, शिक्षण, स्त्री-भ्रूणहत्या रोखणे, व्यसनमुक्ती यांसारख्या विषयांवर जिवंत देखावे आणि पथनाट्ये सादर करण्याची मोठी परंपरा होती. ही परंपरा पुन्हा जिवंत करणे ही काळाची गरज आहे.
- क्रीडा आणि सांस्कृतिक उपक्रम: तरुण वर्गाला डीजेच्या आभासी आणि हिंसक लयीतून बाहेर काढून त्यांना मैदानी खेळ, वक्तृत्व स्पर्धा, चित्रकला, रांगोळी, संगीत आणि नाट्य स्पर्धांमध्ये गुंतवणे गरजेचे आहे.
‘डीजेमुक्त’ गणेशोत्सवाची लोकचळवळ
केवळ पोलिसांच्या काठ्या किंवा न्यायालयाच्या नोटिसांनी हा प्रश्न पूर्णपणे सुटणार नाही. यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांच्या कार्यकर्त्यांमध्ये आणि सामान्य नागरिकांमध्ये अंतर्मुख होऊन विचार करण्याची क्षमता निर्माण व्हावी लागेल. ‘आम्हाला डीजे नको, आमची संस्कृती हवी’ ही भूमिका तरुणांनी स्वतःहून घेतली पाहिजे. जे मंडळ डीजे वापरणार नाही, जे मंडळ सामाजिक व प्रबोधनात्मक उपक्रम राबवेल, त्यांचा समाजाने आणि प्रशासनाने विशेष सन्मान केला पाहिजे.
आपण आपल्या पुढच्या पिढीच्या हातात कसला वारसा देत आहोत? कर्णकर्कश आवाज, अंधत्व आणणारे लेझर लाईट्स आणि आरोग्याचे आजार; की आपली समृद्ध, मांगल्याने नटलेली लोकसंस्कृती? हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे. गणपती बाप्पा हा बुद्धीची, विद्येची आणि मांगल्याची देवता आहे. बाप्पाच्या आगमनात आणि विसर्जन मिरवणुकीत भडकपणाचा, ध्वनीप्रदूषणाचा आणि आरोग्याला अपाय करणाऱ्या डीजेच्या भिंतींचा गालबोट लागू नये. उत्सवाचा आनंद इतरांच्या कानठळ्या बसवून किंवा कुणाचा जीव धोक्यात घालून साजरा केला जात असेल, तर त्याला ‘उत्सव’ म्हणता येणार नाही. या गणेशोत्सवात संकल्प करूया—भडकपणाला नकार देण्याचा, ध्वनीप्रदूषणाला हद्दपार करण्याचा आणि आपल्या उत्सवाचे मूळ मांगल्य, पावित्र्य व उत्साह टिकवून ठेवण्याचा. ‘डीजेमुक्त गणेशोत्सव’ हाच लोकमान्यांच्या विचारांना आणि विघ्नहर्त्या गणरायाला दिलेला खरा मुजरा ठरेल.
अभिप्राय