खंत नाही… चिंता नाही: मराठी गझल (नवीन चतुर्वेदी)

0 0 संपादक २५ सप्टें, २०२६ संपादन

गझलकार नवीन चतुर्वेदी यांची 'खंत नाही… चिंता नाही' ही मराठी गझल. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

मानवीय संवेदनशीलता, सामाजिक विसंगती आणि जीवनमूल्यांचे यथार्थ दर्शन घडवणारी ही एक चिंतनशील मराठी गझल आहे…

खंत नाही… चिंता नाही

नवीन चतुर्वेदी (मथुरा, उत्तर प्रदेश / मुंबई, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘खंत नाही… चिंता नाही’ ही गझल मानवी मनाच्या कोपऱ्यातील स्पंदने आणि आजच्या व्यवहारी जगातील अंतर्विरोधांना अत्यंत साध्या पण प्रभावी शब्दांत वाचा फोडणारी आहे. कवीने या रचनेतून संवेदनशीलता, खरे भाग्य, बुद्धिवंतांचा दुतोंडीपणा, मानवी चिंतांचे चिरंतन स्वरूप आणि जीवनमरणाचे किंवा सृष्टीचे नियम यांसारख्या विविध विषयांना लीलया स्पर्श केला आहे. गझलेचे भावविश्व केवळ एका बिंदूपुरते मर्यादित न राहता मानवी अस्तित्त्वाच्या बहुतांश अंगांना स्पर्श करते, ज्यामुळे या रचनेला एक व्यापक सामाजिक आणि दार्शनिक परिमाण प्राप्त झाले आहे.

पीडा बघून ज्याच्या हृदयात खंत नाही, मोठी किती असो पण ती व्यक्ती संत नाही. धन लाभले परंतु मन लाभले न ज्याला, तो भाग्यवंत आहे, सौभाग्यवंत नाही. कसले हे बुद्धिजीवी, कसली ही मानसिकता? ‘ब्यूटी’ पसंत आहे, ‘ड्यूटी’ पसंत नाही. जग राहणार जोवर, ही राहणार तोवर, पृथ्वीचा अंत आहे, चिंतेचा अंत नाही. प्राचीन वैद्यकीचा उपचार वेळ घेतो, कांदा तुरंत होतो, आंबा तुरंत नाही.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती:

‘खंत नाही… चिंता नाही’ या गझलेची मध्यवर्ती कल्पना ही प्रामुख्याने ‘मानवी संवेदना आणि वास्तववादी दृष्टिकोन’ यांभोवती फिरते. पहिल्या शेरापासूनच कवीने संवेदनशीलता हाच माणसाचा खरा कणा असल्याचा सिद्धांत मांडला आहे. ‘पीडा बघून ज्याच्या हृदयात खंत नाही’ ही ओळ मानवीकरणाची खरी कसोटी पाहते. जशी रचना पुढे सरकते, तशी तिची भावगती एका गंभीर दार्शनिक पातळीवरून थेट आजच्या सामाजिक वास्तवावर उपरोध करणाऱ्या व्यंग्यात्मक सुराकडे झुकते. हा प्रवाह अत्यंत सेंद्रिय आणि स्वाभाविक आहे.

शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक लकबी:

कवीची अभिव्यक्तीशैली सरळ, अनलंकृत आणि थेट संवाद साधणारी आहे. ‘ब्यूटी पसंत आहे ड्यूटी पसंत नाही’ किंवा ‘कांदा तुरंत होतो आंबा तुरंत नाही’ यांसारख्या ओळींमध्ये कवीने लोकभाषेचा आणि म्हणींसारख्या लवचीकपणाचा प्रभावी वापर केला आहे. गझलेमध्ये तांत्रिक गुंतागुंत न ठेवता आशयाची स्पष्टता आणि लयबद्धता जपण्यावर भर दिला गेला आहे, ज्यामुळे प्रत्येक शेर वाचकाच्या मनाचा ताबा घेतो.

प्रतीकात्मकता व आशयसंदर्भ:

रचनेतील प्रतीके अतिशय सामान्यातून असामान्य अर्थ निर्माण करणारी आहेत. ‘कांदा’ आणि ‘आंबा’ यांच्यातील उपमा उपरोधिक असली तरी ती निसर्गाचा आणि प्रक्रियेचा सनातन नियम स्पष्ट करते. तसेच ‘धन’ आणि ‘मन’ यांमधील विसंगती दर्शवताना, ‘तो भाग्यवंत आहे सौभाग्यवंत नाही’ हा प्रयोग धनसंपत्तीपेक्षा मानसिक शांततेचे श्रेष्ठत्व अत्यंत मार्मिकपणे अधोरेखित करतो.

परिणामकारकता व संपादन प्रक्रिया:

भाषिक शुद्धता, व्याकरण आणि मराठी लेखनातील योग्य वळणाची अवतरण चिन्हे व विरामचिन्हांची जोड देऊन ही रचना आता अधिक प्रगल्भ व देखणी झाली आहे. मूळ कवीचा आवाज आणि गझलचा मूलगामी भावसूर पूर्णपणे सुरक्षित ठेवून केलेली ही सुधारणा रचनेची परिणामकारकता द्विगुणित करते. कवीचे विचार आणि त्यांची मांडणी वाचकावर एक कायमची छाप सोडण्यास पूर्णपणे समर्थ ठरते.

शब्दांचे अर्थ व संदर्भ (नवोदितांसाठी):

पीडा: दुःख, वेदना किंवा शारीरिक-मानसिक त्रास. (पहिल्या शेरात कवीने इतरांचे दुःख पाहून माणसाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या संवेदनशीलतेवर बोट ठेवण्यासाठी हा शब्द वापरला आहे.)
खंत: वाईट वाटणे, हळहळ किंवा आत्मपरीक्षणातून मनात दाटून येणारे दुःख. (दुसऱ्याचे दुःख पाहून ज्याच्या मनात कोणतीही हलचल होत नाही, तो माणूस संवेदनशीलता गमावून बसला आहे, असा याचा संदर्भ आहे.)
सौभाग्यवंत आणि भाग्यवंत: ‘सौभाग्यवंत’ म्हणजे भौतिक संपत्ती, ऐश्वर्य आणि बाह्य सुखांनी समृद्ध असणारा; तर ‘भाग्यवंत’ म्हणजे ज्याला आंतरिक समाधान व मन लाभले आहे असा माणूस. (केवळ धन असणे म्हणजे खरे भाग्य नव्हे, तर मनाचे समाधान महत्त्वाचे आहे, हे दर्शवण्यासाठी हे शब्द आले आहेत.)
बुद्धिजीवी: विचारवंत, शिकलेला किंवा ज्ञानी वर्ग. (आजच्या उच्चशिक्षित वर्गाच्या आचरणातील दुतोंडीपणा आणि नैतिक अधोगतीवर उपरोध करण्यासाठी कवीने हा शब्द वापरला आहे.)
मानसिकता: विचार करण्याची पद्धत, प्रवृत्ती किंवा दृष्टिकोन. (आजच्या समाजातील केवळ बाह्य आणि क्षुल्लक गोष्टींना प्राधान्य देणाऱ्या आणि कर्तव्याला विसरणाऱ्या विचारसरणीवर येथे बोट ठेवले आहे.)

सारांश

मानवी मनातील खंत, खऱ्या सुखाची व्याख्या आणि वर्तमानातील विसंगतींचे दर्शन घडवणारी ‘खंत नाही… चिंता नाही’ ही एक वेधक व विचारप्रवर्तक गझल आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.