विद्येचा साक्षीदार - मराठी कविता (रविंद्र गाडबैल)

कवी रविंद्र गाडबैल यांची 'विद्येचा साक्षीदार' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘विद्येचा साक्षीदार’ ही कविता फळ्याच्या आत्मकथनातून पारंपरिक शिक्षणसंस्कृतीचे महत्त्व, तिची होत चाललेली उपेक्षा आणि डिजिटल युगातील मूल्यपरिवर्तन यांचा वेध घेणारी चिंतनशील रचना आहे...

विद्येचा साक्षीदार

रविंद्र गाडबैल (हिरपूर, मूर्तिजापूर, अकोला, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कवितेत कवी रविंद्र गाडबैल यांनी ‘फळा’ या निर्जीव शिक्षणसाधनाला मानवी संवेदना बहाल करून त्याच्या मुखातून शिक्षणव्यवस्थेतील बदलांचा इतिहास उलगडला आहे. ज्ञानदान, समता, संस्कार आणि शिक्षणाची मूल्यव्यवस्था जपणाऱ्या फळ्याची गौरवशाली परंपरा एका बाजूला उभी राहते, तर दुसऱ्या बाजूला डिजिटल माध्यमांच्या वाढत्या प्रभावामुळे निर्माण झालेली उपेक्षा आणि विस्थापनाची वेदना प्रकर्षाने जाणवते. त्यामुळे ही कविता केवळ जुन्या साधनांची आठवण करून देत नाही; ती शिक्षणातील मानवी स्पर्श, मूल्यनिष्ठा आणि ज्ञानाच्या मूळ तत्त्वांविषयी वाचकाला नव्याने विचार करायला भाग पाडते.

जरी रंग माझा काळा, पांढरा खडू माझा साथी, गिरवितो अनेक भाषा, अनेक विषयांची नीती. कधी तुच्छ लेखले नाही कुणाला, सर्व समान मानले विद्येच्या गुणाला. विद्यार्थ्यांची पाटी म्हणून बनलो गुरू, शिक्षकांसाठी बनलो शिक्षणाचा वाटसरू. सत्याचा शोध मी घेत राहिलो, ज्ञान, विज्ञान, गणित, भूगोलात पारंगत राहिलो. सावित्री-ज्योतिबांचा बाळगून आदर, सर्व शिक्षा अभियानाचे गुणगान, हीच भाग्याची चादर. आता काळ-वेळ बदलली, बदलली गती, डिजिटल युगात विद्यार्थ्याला माझी वाटते भीती. बघत नाही माझ्याकडे, फक्त हात फिरतो गाली, माझ्यासमोर लावली आता काचेची चमकदार थाली. इंद्रधनुषी रंगांमध्ये गुंतली आता पोरे, जुनी झाली पाटी, तिचे काय काम बरं? हाती आली वही, पेन्सिल, हिचेच मोल, नव-नवे संगणक आले, जुने साहित्य का तोलू? एखाद्या विचाराने अ, आ, इ लिहिता येते घरी, तरीपण आमची डिजिटल शाळा बरी! पाटी, फळा आहे अनमोल, भविष्यात उमटेल ठसा, इतिहासात जमा नका करू, कोरडा पडलाय घसा!

संपादकीय विश्लेषण

‘विद्येचा साक्षीदार’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना म्हणजे ज्ञानाचे साक्षीदार असलेल्या फळ्याचे आत्मनिवेदन होय. सुरुवातीच्या ओळींमध्ये — “जरी रंग माझा काळा, पांढरा खडू माझा साथी” — फळा स्वतःचा परिचय अभिमानाने करून देतो. त्याने कधीही भेदभाव केला नाही, “सर्व समान मानले विद्येच्या गुणाला” या ओळींतून शिक्षणातील समता आणि सर्वसमावेशकतेचा मूलभूत संदेश व्यक्त होतो. त्यामुळे कविता केवळ एका वस्तूची व्यथा राहत नाही; ती शिक्षणसंस्कृतीच्या मूल्यांचा दस्तऐवज बनते. भावगतीच्या दृष्टीने कवितेचा प्रवास अत्यंत नैसर्गिक आहे. प्रारंभी आत्मविश्वास, कर्तृत्व आणि सेवाभाव यांचे चित्र उभे राहते. सावित्रीबाई आणि महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या कार्याचा उल्लेख कवितेला सामाजिक आशयाची व्यापकता प्रदान करतो. मात्र “आता काळ-वेळ बदलली, बदलली गती” या टप्प्यानंतर भावसूर हळूहळू विषण्णतेकडे झुकतो. डिजिटल युगाच्या झगमगाटात फळा अप्रासंगिक ठरत असल्याची जाणीव कवितेत आर्त स्वरूप धारण करते आणि वाचकाच्या मनात सहानुभूती जागवते. शैलीदृष्ट्या कविता साधी, संवादप्रधान आणि आत्मकथनात्मक आहे. अवघड अलंकार किंवा क्लिष्ट शब्दयोजना न वापरता कवीने सहज, बोलक्या भाषेत आशय मांडला आहे. “माझ्यासमोर लावली आता काचेची चमकदार थाळी” ही प्रतिमा विशेष उल्लेखनीय ठरते. येथे ‘थाळी’ हा शब्द आधुनिक स्क्रीनचे रूपक म्हणून प्रभावी ठरतो. संपादकीय संस्कार करताना केवळ शब्दलेखन, विरामचिन्हे आणि भाषिक सुसंगती यांवर भर देण्यात आला असून मूळ भावविश्व, लय आणि कवीचा आवाज जाणीवपूर्वक अबाधित ठेवण्यात आला आहे. प्रतीकात्मकतेच्या स्तरावर ‘फळा’ हे ज्ञान, समता, शिक्षक-विद्यार्थी नाते आणि शिक्षणाच्या मानवी परंपरेचे प्रतीक बनते. त्याउलट ‘काचेची चमकदार थाळी’ ही आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आकर्षणाची प्रतिमा आहे. कविता तंत्रज्ञानाला विरोध करत नाही; मात्र त्याच्या मोहात पारंपरिक शिक्षणमूल्ये हरवू नयेत, हा तिचा मूलभूत संदेश आहे. शेवटच्या ओळी — “पाटी, फळा आहे अनमोल, भविष्यात उमटेल ठसा, / इतिहासात जमा नका करू, कोरडा पडलाय घसा!” — संपूर्ण कवितेचा भावार्थ एका हळव्या, स्मरणीय आणि विचारप्रवर्तक आवाहनात रूपांतरित करतात. सारांश: ‘विद्येचा साक्षीदार’ ही कविता डिजिटल युगातही पारंपरिक शिक्षणमूल्यांचे स्थान अबाधित ठेवण्याची संवेदनशील, प्रतीकात्मक आणि अंतर्मुख करणारी साहित्यकृती आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

रविंद्र गाडबैल यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.