भविष्यातील मुंबई: प्रगती हवेत, सामान्य माणूस पाण्यात!

मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक हर्षद खंदारे यांची ‘भविष्यातील मुंबई: प्रगती हवेत, सामान्य माणूस पाण्यात!’ ही काल्पनिक कथा. नक्की वाचा.

निसर्गाचा कोप आणि मानवी अस्तित्वाची धडपड यांतील संघर्षावर भाष्य करणारी, अतिशयोक्ती व कल्पनाविलासाचा आधार घेतलेली एक उद्बोधक काल्पनिक कथा...

भविष्यातील मुंबई: प्रगती हवेत, सामान्य माणूस पाण्यात!

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कथा भविष्यकालीन मुंबईच्या एका अद्भुत, काल्पनिक आणि अतिशयोक्तीपूर्ण रूपकावर आधारित आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या तांत्रिक गुंतागुंतीमध्ये न पडता, लेखकाने निव्वळ कल्पनेच्या भराऱ्या मारत एका जलमय शहराची निर्मिती केली आहे. ही कथा भौतिक सुखांच्या मागे धावणाऱ्या मानवी संस्कृतीला आणि निसर्गाच्या सर्वोच्च सत्तेला समोरासमोर आणून उभी करते. ‘प्रगती हवेत आणि सामान्य माणूस पाण्यात’ या कल्पनाविलासातून लेखक केवळ मनोरंजन करत नाही, तर मानवी मूल्यांची आणि परस्पर सहकार्याची वीण किती घट्ट आहे, याचे एक जिवंत आणि काल्पनिक चित्र वाचकांसमोर ठेवतो.

नरिमन पॉईंट... की नरिमन लेक? “नाडकर्णी, जरा डावीकडे घ्या... ती बघा, ताज हॉटेलचा घुमट अजून पाण्याबाहेर दिसतोय ना? तिथून उजवीकडे वळा. मंत्रालयाचा तिसरा मजला लागेल. तिथेच व्हीआयपी फ्लाईंग पार्किंग आहे.” बबनराव भोसले यांनी आपल्या आलिशान उडत्या कारच्या ऑटो-ग्लास खिडकीतून खाली पाहत हुकूम सोडला. भविष्यातील मुंबई: साल २०५० मुंबईचा नकाशा तोच होता, पण भूगोल पार बदलला होता. एकेकाळी जगाला भुरळ घालणारा मरीन ड्राईव्हचा तो देखणा 'क्वीन्स नेकलेस' आता समुद्राच्या तळाशी कुठेतरी जलपरीच्या गळ्यातला हार झाला होता. नरिमन पॉईंटचे नाव सरकारी सातबाऱ्यावर बदलून “नरिमन लेक, झोन-१” असे करण्यात आले होते. काचेच्या टोलेजंग गगनचुंबी इमारती आज समुद्रात पाय रोवून उभ्या असलेल्या अक्राळविक्राळ हिमनगासारख्या वाटत होत्या. त्यांचे खालचे तीस-चाळीस मजले कायमचे जलमय झाले होते. चर्चगेट स्टेशनच्या तिकीट खिडकीपाशी आता माणसांऐवजी माशांचे थवे विनातिकीट फिरत होते. ऐतिहासिक सीएसएमटीच्या घड्याळाच्या काट्यांवर समुद्री पक्ष्यांनी आपले हक्काचे घरकुल थाटले होते आणि मेट्रोच्या भुयारी मार्गातून प्रवाशांऐवजी समुद्राचे थंडगार प्रवाह सुसाट वाहत होते. पण मुंबईचे हृदय असणारे ‘मंत्रालय’ मात्र अजूनही चालूच होते. फरक एवढाच... पूर्वी फाईल पुढे सरकवण्यासाठी चकरा माराव्या लागायच्या, आता मंत्रालयात शिरण्यासाठी उडती कार पार्क करावी लागत होती. हवेतले शहर आणि हक्काची वाहतूक कोंडी बबनराव भोसले हे ‘हवाई वाहन परवाना प्राधिकरणाचे’ अतिरिक्त मुख्य सचिव होते. संपूर्ण मुंबईत कुणाची गाडी हवेत उडणार आणि कुणाची जमिनीवर (म्हणजेच पाण्यात) सडणार, हे ठरवणारी सही बबनरावांची होती. “साहेब,” ड्रायव्हर नाडकर्णीने कपाळावर आठ्या घालत सांगितले, “आज पुन्हा ‘एअर-लेन क्रमांक सात’वर सॉलिड जाम आहे!” समोरचे दृश्य विलोभनीय पण तितकेच चक्रावून टाकणारे होते. हवेत शेकडो उडत्या कार्स एकामागे एक तरंगत उभ्या होत्या. त्यांच्या वरच्या थरातून ‘हवाई बेस्ट’ची लाल रंगाची फ्लाईंग डबलडेकर बस इंजिनचा आवाज करत निघून गेली. खाली ड्रोन-टॅक्सींची लगबग सुरू होती, तर सर्वात वरच्या हाय-स्पीड ट्रॅकवरून मंत्र्यांच्या गाड्या सायरन वाजवत निघून जात होत्या. आकाशातही आता थ्री-डी होलोग्रामचे सिग्नल्स होते, हवेतच तरंगणारे टोल नाके होते, वेग मोजणारे एआय ड्रोन कॅमेरे होते आणि हवेतही नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांना पावती फाडणारे पोलीस ड्रोन होते. मुंबईने जमीन सोडली होती, रस्ते सोडले होते... पण वाहतूक कोंडीची साथ मात्र सोडली नव्हती! श्रीमंतांची नवी मुंबई: हवेतला स्वर्ग उद्योगपती कुलकर्णी यांच्या शंभर मजली आलिशान टॉवरच्या टेरेसवर आज एक नवंकोरे कौतुक होणार होते. त्यांची नवीन ‘हायड्रो-एअर यॉट’ आकाशातून थेट खाली झेपावली. ती आधी हवेत तरंगत आली आणि मग इमारतीच्या बाजूला साचलेल्या खाऱ्या पाण्यावर एखाद्या बदकासारखी अलगद उतरली. तिथून खासगी वॉटर-लिफ्टने कुलकर्णी यांचे पाहुणे थेट ऐंशीव्या मजल्यावरील वातानुकूलित सभागृहात दाखल झाले. आज तिथे एका अत्यंत महत्त्वाच्या विषयावर परिषद होती—“हवामान बदल: उद्याची व्यावसायिक संधी!” सभागृहाच्या काचेच्या मोठ्या खिडकीबाहेर समुद्रात बुडलेली मुंबई दिसत होती. आतमध्ये सुगंधी ‘विदेशी एस्प्रेसो’चे घोट घेतले जात होते, तर बाहेर खाऱ्या पाण्याचा महापूर तांडव करत होता. पण ऐंशीव्या मजल्यावरून पाहताना तो महापूरही एखाद्या देखण्या प्रायव्हेट पूलसारखा सुंदर दिसत होता. गरिबी आणि पाण्याचा त्रास योग्य उंचीवरून पाहिला की नेहमीच ‘नयनरम्य’ दिसतो, हेच खरे! पाण्यावरची दुसरी मुंबई: ‘लोकल बोट’ की जीवनवाहिनी? पण याच चमचमत्या हवेच्या साम्राज्याखाली, पाण्याच्या पातळीवर एक दुसरीच मुंबई सळसळत होती. खरीखुरी मुंबई! “अहो जोशी काका, जरा डावीकडे सरकून बसा... आपल्या बोटीचा धक्का सीएसएमटीच्या त्या ऐतिहासिक सिंहाला लागता कामा नये!” संतोषने हसत हसत वल्हे मारत आवाज दिला. एकेकाळी लोकल ट्रेनने प्रवास करणारा हा संतोष. रेल्वेचे रूळ पाण्यात बुडाले, रेल्वे गेली... पण मुंबईकराची वेळेवर पोहोचण्याची घाई कशी जाईल? म्हणून संतोषने थेट ‘लोकल बोट सेवा’ सुरू केली होती. दर सकाळी डोंबिवली, घाटकोपर, दादर, परळ ते थेट सीएसएमटी अशी ही जलवाहतूक धावायची. प्रवाशांच्या मोबाईलवर आता लोकल रेल्वेच्या इंडिकेटरऐवजी बोटींचे अपडेट्स दिसायचे—“दादर खाडीत ट्रॅफिक असल्यामुळे आपली बोट ५ मिनिटे उशिराने धावत आहे, कृपया सहकार्य करावे.” मुंबईकरांनी संकट बदलले नव्हते, त्यांनी फक्त जगण्याचा मार्ग बदलला होता. तरंगती बाजारपेठ आणि जेट-स्की डबेवाले दादरची प्रसिद्ध भाजी मंडई आता समुद्राच्या लाटांवर तरंगत भरत होती. शिंदे यांच्या मोठ्या बोटीत ताज्या कोबी आणि मेथीच्या जुड्या रचलेल्या होत्या. कोळी दादांच्या वॉटर-टॅक्सीत प्रवाशांची झुंबड उडाली होती, तर आपटे यांनी तर चक्क लाकडी फळ्या आणि प्लास्टिक ड्रम्स एकत्र बांधून ‘तरंगती चहाची टपरी’ सुरू केली होती. हा तरंगणारा कटप्पा म्हणजे परिसराचा कट्टा झाला होता. “आपटे सर, दोन कटिंग चहा आणि एक सुकं बिस्कीट द्या!” काही तरुण मुले टायरच्या मोठ्या ट्यूबवर आरामात बसून चहाचे घोट घेत देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर चर्चा करत होती. तिथूनच शेजारी मुंबईचे डबेवाले आता सायकलऐवजी इलेक्ट्रिक जेट-स्कीवर डबे लोड करून सुसाट वेगाने ऑफिसच्या दिशेने रवाना होत होते. पाणी साचले म्हणून जेवण कसे थांबणार? मुंबईने संकटालाही एका सुंदर व्यवसायात आणि जगण्याच्या उत्साहात बदलले होते. मंत्रालयातील ‘हाय-टेक’ कागदी घोडे त्याच वेळी मंत्रालयाच्या टेरेसवर एक अत्यंत हाय-प्रोफाईल बैठक सुरू होती. मुख्य सचिव कांबळे, हवाई वाहतूक आयुक्त परब, आपत्ती व्यवस्थापन अधिकारी सावंत, हवामान सल्लागार अभ्यंकर आणि नगररचना विभागाचे देशपांडे गोल टेबलाभोवती बसले होते. समोर हवेत होलोग्रामद्वारे मुंबईचे डिजिटल नकाशे चमकत होते. विषय होता— “पुढील पन्नास वर्षांत मुंबईला आणखी आधुनिक कसे करायचे?” “आपण हवेत आणखी तीन नवीन फ्लाय-लेन तयार करूया,” देशपांडे यांनी हवेत बोट फिरवत आराखडा दाखवला. पण या संपूर्ण डिझाईनमध्ये खाली पाण्यावर जगणाऱ्या, बोटीतून प्रवास करणाऱ्या लाखो सामान्य लोकांचा आणि त्यांच्या अस्तित्वाचा साधा उल्लेखही नव्हता. त्यांच्यासाठी मुंबई फक्त हवेतच जगत होती. निसर्गाची थप्पड आणि अचानक आलेले वादळ दुपारी अचानक आभाळ कोसळले. निळेभोर आकाश क्षणात काळेकुट्ट झाले. बबनरावांच्या उडत्या कारमधील एआय (AI) सिस्टीम लाल दिवा वाजवून ओरडू लागली— “धोका! अतिवेगवान चक्रीवादळ जवळ येत आहे. तातडीने कार सुरक्षित जागी पार्क करा!” “नाडकर्णी, तातडीने जवळचे हेलिपॅड किंवा उडते पार्किंग शोधा!” बबनरावांचा जीव कंठाशी आला. “साहेब... सगळे फ्लाईंग रस्ते ब्लॉक झालेत आणि खालची पार्किंग तर वर्षभरापूर्वीच पाण्याखाली गेली आहे!” नाडकर्णी ओरडला. तेवढ्यात वाऱ्याचा एक प्रचंड मोठा झोत आला. बबनरावांची कोट्यवधी रुपयांची उडती कार हवेत पालापाचोळ्यासारखी गिरक्या घेऊ लागली. इंजिनमधून ठिणग्या उडाल्या आणि कार सरळ खाली झेपावली. खाली ना डांबरी रस्ता होता, ना मैदान... होते ते फक्त अथांग पाणी. धाडक!! कार थेट खाली आली आणि सुदैवाने आपटे यांच्या तरंगत्या चहाच्या टपरीला बांधलेल्या लाकडी प्लॅटफॉर्मवर आदळली. पहिल्यांदाच पाय जमिनीवर (की पाण्यावर?) आले! बबनराव धापा टाकत कारबाहेर आले. त्यांचा दोन लाख रुपयांचा सूट पूर्ण ओलाचिंब झाला होता, महागडे लेदरचे बूट चिखलात आणि खाऱ्या पाण्यात माखले होते. मृत्यू समोर पाहून त्यांच्या चेहऱ्यावरचा रक्ताचा थेंब उडाला होता. “या साहेब, आधी बाहेर या, हात द्या...” नाडकर्णीने बोट जवळ आणली, जोशी काकांनी बबनरावांचा हात पकडून त्यांना धीर दिला आणि आपटे यांनी कसलाही विचार न करता गरम पाण्याचा हंडा बाजूला ठेवून बबनरावांच्या हातात कडक आल्याच्या चहाचा ग्लास दिला. वर आकाशात करोडपतींच्या उडत्या कार्स दिशाहीन होऊन पतंगासारख्या हेलकावे खात होत्या. पण खाली... खाली या सामान्य माणसांच्या छोट्या-छोट्या लाकडी बोटी एकमेकांना भक्कम दोऱ्यांनी बांधून वादळातही पाय रोवून स्थिर उभ्या होत्या. बबनराव यांनी थरथरत्या हाताने चहाचा पहिला घोट घेतला. चहाची ऊब त्यांच्या काळजात उतरली. तेवढ्यात जोशी काका मिश्किलपणे हसले आणि म्हणाले, “काय साहेब! समुद्राच्या छातीवर रस्ते बांधले, सी-लिंक उभे केले, मॉल उभे केले... पण निसर्गाकडून एनओसी (NOC) घेतली होती का? त्याने एका रात्रीत त्याची जमीन परत मागितली!” बबनराव काहीच बोलू शकले नाहीत. मान खाली घालून ते चहाचा ग्लास घट्ट पकडून राहिले. जोशी काका पुढे म्हणाले, “तुम्ही श्रीमंत लोक हवेत उडायला शिकलात साहेब... आम्ही गरीब पाण्यावर जगायला शिकलो. फरक एवढाच आहे की तुमच्या गाड्या चालवायला महागाची बॅटरी लागते आणि आमच्या बोटी चालवायला माणसाची माणुसकी!” काही वेळ तिथे फक्त वादळाचा सुसाट वारा आणि लाटांचा आवाज घुमत होता. बबनरावांच्या डोळ्यातले पाणी आणि समुद्राचे पाणी एक झाले होते. नवा मसुदा: मुंबईचा पुनर्जन्म दुसऱ्या दिवशी मंत्रालयाची बैठक पुन्हा भरली. कालच्या वादळाच्या धक्क्यातून सावरलेले अधिकारी नेहमीप्रमाणे “फायबरचे फ्लायओव्हर” बांधण्याचा प्रस्ताव मांडतील, अशी सर्वांची अपेक्षा होती. पण बबनराव भोसले यांनी शांतपणे आपली फाईल उघडली. त्या फाईलच्या मुख्य पानावर एक नवीन शीर्षक ठळक अक्षरात लिहिले होते— “मुंबई पुनर्जन्म अभियान: निसर्गाशी करार” ते उठले आणि खंबीर आवाजात म्हणाले, “आपण या शहराला आणखी हवेत उंच नेण्याचा विचार करत आहोत... पण आधी पाय जमिनीवर हवेत. समुद्राशी युद्ध करून आपण कधीच जिंकू शकत नाही. आता त्याच्याशी मैत्री करण्याची आणि खाली पाण्यात जगणाऱ्या आपल्या माणसांना सुरक्षितता देण्याची वेळ आली आहे.” सभागृहात क्षणभर शांतता पसरली. हवामान सल्लागार अभ्यंकर यांनी पहिल्यांदाच आनंदाने टाळी वाजवली. मुख्य सचिव कांबळे यांनी आदराने मान हलवली. देशपांडे यांनी हवेतले नकाशे बंद केले. मंत्रालयातील खिडकीबाहेर, समुद्राच्या पसरलेल्या लाटांवरून कोवळे सूर्यकिरण चमकत होते. जणू समुद्राची गाजही संमती देत म्हणत होती— “चला, उशीर झाला... पण अजूनही वेळ गेलेली नाही!” शेवट सन २०५० ची मुंबई ही जगातील सर्वात आधुनिक शहरांपैकी एक नक्कीच झाली होती. तिथे उडणाऱ्या गाड्या होत्या, हवेतल्या बसेस होत्या आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान होते. पण त्या महाकाय शहराचा सर्वात मोठा शोध हे तंत्रज्ञान नव्हते... तर तो शोध होता— संकटाच्या पाण्यात एकमेकांना घट्ट धरून ठेवणारी माणसाची माणुसकी. कारण प्रगती माणसाला आकाशात उडवू शकते... पण माणुसकीच त्याला पुन्हा जमिनीवर—किंवा पाण्यावर—एक माणूस म्हणून जिवंत ठेवू शकते!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना (Core Theme) या कल्पित कथेची मध्यवर्ती कल्पना ही मानवी महत्त्वाकांक्षा आणि निसर्गाची अथांगता यांमधील संघर्षावर आधारलेली आहे. लेखक एका अतिशयोक्तीपूर्ण कल्पनेचा (Hyperbolic Imagination) आधार घेऊन भविष्यातील अशा मुंबईचे चित्र उभे करतो, जी जलमय झाली आहे. ही कथा भौतिक श्रीमंती आणि जमिनीवरील खरी माणुसकी या दोन टोकांवर आधारलेली आहे. कथेचा मुख्य रोख हा आहे की, भौतिक प्रगतीच्या कितीही उंचावर माणूस गेला, तरी त्याचे अस्तित्त्व निसर्गाच्या दयेवर आणि मानवी सहकार्यावरच अवलंबून असते. भावगती (Emotional Graph) कथेचा भावनिक प्रवास अतिशय वेगाने आणि नाट्यमयरित्या बदलतो. सुरुवातीला बबनरावांच्या व्यक्तिरेखेतून सत्तेचा आणि संपत्तीचा माज किंवा अहंकार (Pride) स्पष्ट जाणवतो. कथेचा दुसरा टप्पा सामान्य माणसाच्या पातळीवर येतो, जिथे एक प्रकारची जिद्द आणि विनोदी शैली (Satire/Humor) पाहायला मिळते. वादळ येताच कथेतील वातावरण गंभीर होते आणि बबनराव जेव्हा चिखलात व पाण्यात पडतात, तेव्हा त्यांच्यातील अहंकाराचा पूर्ण लय होतो. जोशी काकांच्या रूपातून व्यक्त होणारी माणुसकी आणि त्यांनी दिलेला आल्याचा चहा बबनरावांच्या मनातील संकुचितता दूर करतो. हा बदल कथेला एक हळवा आणि अंतर्मुख करणारा वळसा देतो. शैलीवैशिष्ट्ये (Stylistic Features) लेखकाने ही कथा लिहिताना निव्वळ तांत्रिक विश्लेषणात न पडता, अत्यंत सुलभ, रंजक आणि प्रवाही काल्पनिक शैलीचा वापर केला आहे. कथेतील उपरोधाचा भाग अत्यंत टोकदार आहे. श्रीमंत वर्गाच्या बैठकीतील “हवामान बदल: उद्याची व्यावसायिक संधी!” हा विषय आणि बाहेर वाहणारा पूर यांमधील विरोधाभास लेखकाने सुंदर टिपला आहे. तसेच, मुंबईच्या स्थानिक संस्कृतीचे संदर्भ (कटिंग चहा, डबेवाले, लोकलचे इंडिकेटर) पाण्याच्या पार्श्वभूमीवर काल्पनिक पद्धतीने जुळवून घेणे हे लेखकाच्या सृजनशील कल्पकतेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता (Symbolism and Impact) कथेत वापरलेली प्रत्येक काल्पनिक रचना रूपकात्मक आहे. 'उडणारी कार' हे जमिनीपासून तुटलेल्या आणि निसर्गाला तुच्छ लेखणाऱ्या आधुनिक मानवी वृत्तीचे प्रतीक आहे, तर ‘आपट्यांची लाकडी टपरी’ आणि ‘बोटी’ हे जमिनीशी जोडलेल्या आणि परस्पर विश्वासावर आधारलेल्या मानवी समाजाचे प्रतीक आहे. जोशी काकांचे संवाद थेट काळजाला भिडतात: “आम्ही गरीब पाण्यावर जगायला शिकलो... आमच्या बोटी चालवायला माणसाची माणुसकी लागते!” ही वाक्ये कथेचा प्रभाव दीर्घकाळ टिकवून ठेवतात. निसर्गाशी लढा न देता, त्याच्याशी समेट घडवून आणण्याचा बबनरावांचा निर्णय कथेला एका परिपक्व शेवटाकडे नेतो. सारांश: संपत्ती आणि प्रगती माणसाला कितीही हवेत उडवू शकत असली, तरी संकटाच्या काळात त्याला आधार देण्यासाठी जमिनीवरची माणुसकी आणि निसर्गाचा आदरच कामी येतो, हा बोध देणारी ही एक सुरेख काल्पनिक कथा आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

हर्षद खंदारे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.