संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र: मराठी कविता(धनराज बाविस्कर)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी धनराज बाविस्कर यांची ‘संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र’ ही मराठी कविता.

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचे महात्म्य आणि अथांग लोकश्रद्धेचे कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करून देणारी ही एक सुलभ, भक्तीरसपूर्ण आणि लोकभावनाधिष्ठित रचना आहे...

संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र

धनराज बाविस्कर (महाराष्ट्र, भारत)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र’ कवितेचे भावविश्व पूर्णतः महाराष्ट्राच्या संतरचनांशी आणि भक्तीचळवळीशी जोडलेले आहे. ‘संतांची भूमी’ म्हणून लौकिक असलेल्या महाराष्ट्र भूमीतील दैवी आणि आध्यात्मिक अधिष्ठानाचा आदरपूर्वक वेध घेणे, हा या कवितेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे. कवी धनराज बाविस्कर यांनी पंढरीच्या विठ्ठलापासून ते आधुनिक काळातील शेगावचे गजानन महाराज, अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ आणि शिर्डीचे साईबाबा अशा विविध श्रद्धास्थानांना एकाच सूत्रात गुंफले आहे. प्रादेशिक अस्मिता आणि परमेश्वराविषयीची अनन्यसाधारण भक्ती यांचा सुंदर मिलाफ या रचनेच्या एकूणच पार्श्वभूमीत दिसून येतो.

कधी कुठे सारे भेटले पंढरीत, वाहिले सुमन प्रभूच्या नामात. संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र... पावन ही भूमी झाली दक्षिणी गंगेत, चार धामांचा गोडवा लागे साऱ्या मनात. संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र... पंढरपुरात वसे माझा विठ्ठल धन, शेगांवी वसे माझा गजानन. संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र... सर्वस्व दिसे माझा राम विष्णू, गायी गगन भुई पोटी येई धनू. संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र... अक्कलकोटी वसे माझा स्वामी समर्थ, धावून आले संत शिर्डीचे साई समर्थ. संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र...

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना महाराष्ट्र भूमीच्या पावनतेभोवती आणि येथील संतांच्या वास्तव्याभोवती फिरते. “संतांची मातृभूमी हाच महाराष्ट्र” या ध्रुवपदातून कवीने या भूमीचे आध्यात्मिक वेगळेपण अधोरेखित केले आहे. कवितेची भावगती संतांच्या मेळाव्यापासून सुरू होऊन वैयक्तिक श्रद्धास्थानांच्या दर्शनाकडे वळते. पंढरीच्या भक्तीसागरातून सुरू झालेला हा प्रवास, महाराष्ट्राच्या विविध कोनाड्यात वसलेल्या संतांच्या चरणाशी येऊन विसावतो. संपादन करताना मूळ रचनेतील व्याकरणीय लिंगभेद (उदा. ‘हेच’ ऐवजी ‘हाच’ महाराष्ट्र) आणि अनुस्वारांच्या चुका दुरुस्त करून भाषिक प्रवाहिता साधली गेली आहे, ज्यामुळे कवितेची भावगती अधिक सुस्पष्ट होते. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक शुद्धता ही रचना लोककाव्याच्या आणि भूपाळी किंवा आरतीच्या पठडीत बसणारी सहज-सुलभ शैली आत्मसात करते. कवीने फार क्लिष्ट शब्द न वापरता जनमानसाला भिडणारे शब्द निवडले आहेत. संपादकीय संस्कारांमध्ये मूळ रूपातील ‘दक्षणी’ चे ‘दक्षिणी’, ‘धामाचा’ चे ‘धामांचा’ आणि ‘गजाजन’ मधील मुद्रितदोष सुधारून ‘गजानन’ केले गेले आहे. शेवटच्या कडव्यातील “आले धाऊन वसे संत शिर्डी साई समर्थ” या ओळीतील लयबद्धता टिकवून ठेवण्यासाठी, आशय तोच ठेवत “धावून आले संत शिर्डीचे साई समर्थ” असा किरकोळ भाषिक बदल केला आहे, ज्यामुळे वाचनातील अडखळणे दूर होते आणि मूळ आवाज अबाधित राहतो. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवितेत वापरलेली प्रतीके पारंपारिक परंतु अत्यंत प्रभावी आहेत. पंढरी, दक्षिणी गंगा (गोदावरी/चंद्रभागा), आणि गगन-भुई ही प्रतीके विश्वाच्या व्यापकतेशी जोडलेली आहेत. “गायी गगन भूई पोटी येई धनू” या ओळीतून निसर्ग आणि देवत्व यांच्यातील अद्वैत कवीला साधायचे आहे. ‘चार धाम’ हे प्रतीक संपूर्ण भारताची आध्यात्मिक एकात्मता महाराष्ट्राच्या मातीत सामावली असल्याचे दर्शवते. विविध संतांना ‘माझा धन’, ‘माझा राम विष्णू’ म्हणून संबोधल्याने कवीची ईश्वराप्रती असलेली आत्मीयता आणि शरणागत भाव थेट वाचकाच्या मनाला भिडतो, ज्यामुळे कवितेची परिणामकारकता अधिक गडद होते. सारांश: महाराष्ट्रातील विविध संत आणि दैवी रूपांच्या महिमागानातून या मातीचे आध्यात्मिक वैभव आणि सांस्कृतिक श्रेष्ठत्व अधोरेखित करणारी ही एक प्रांजळ भक्तीरचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

धनराज बाविस्कर यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.