आंब्याचे झाड - मराठी कविता (स्वप्नील जांभळे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी स्वप्नील जांभळे यांची ‘आंब्याचे झाड’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत कविता मानवी स्थलांतर आणि आधुनिकतेच्या प्रवासात मागे सुटलेले समृद्ध बालपण व निसर्गाची मूक एकाकी व्यथा मांडणारी एक हळवी, आत्मवृत्तात्मक रचना आहे...

आंब्याचे झाड

स्वप्नील जांभळे (हातीप तेलवाडी, दापोली, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘आंब्याचे झाड’ या कवितेचे भावविश्व ग्रामीण भागातील बालपण, निसर्गाशी असलेले मानवी नाते आणि काळाच्या ओघात बदलत गेलेले वास्तव या सूत्रांभोवती विणले गेले आहे. कवी स्वप्नील जांभळे यांनी या कवितेत ‘आंब्याच्या झाडाला’ सजीव मानून, त्याला संवादी पात्र बनवले आहे. एकेकाळी मुलांच्या किलबिलाटाने, खोड्यांनी आणि गप्पांनी जिवंत असणारे हे झाड आज गावातून शहराकडे झालेल्या स्थलांतरामुळे एकाकी पडले आहे. भौतिक प्रगती आणि करिअरच्या मागे धावताना माणसाचे आपल्या मुळांशी म्हणजेच निसर्गाशी आणि गावाशी नाते कसे तुटत जाते, याचा एक अत्यंत संवेदनशील आणि कारुण्यमय आशयसंदर्भ या कवितेतून व्यक्त होतो.

आता पहिल्यासारखं मला काठीनं मारायला कुणी येत नाही, गोड गोड आंबा खायला गावात कुणी उरलाच नाही. मोठमोठ्या दगडांनी मला आंबा पाडण्यासाठी मारत असायचे, मी जखमी झालो तरी आनंदाने मुलांकडे बघतच राहायचो. आता पहिल्यासारखा मुलांचा घोळका दिसत नाही, माझ्या कानांवरती ‘आंबा मिळाला’ हा शब्द ऐकायला येत नाही. तो रम्या, सुऱ्या, मया... फांदीला धरून झोके घ्यायचे, दोन-दोन तास माझ्या सावलीत गप्पागोष्टी मारायचे. “मी पोलीस, डॉक्टर, ऑफिसर...” अशी स्वप्नं सांगायचे एकमेकांना, कदाचित झाले असतील म्हणून बहुतेक विसरले असणार मला. टपटप मी एकटाच पडत असतो, पिवळा होऊन खराब होतो, “येतोय का जुना मित्र?” बघत असतो, संपूर्ण रान सुनं-सुनं वाटतं. आता पहिल्यासारखा मी थोडा कमीच बहरतो, जुन्या मित्रांच्या आठवणींत कधी कधी हरवतो.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना आणि मानवी नाते ‘आंब्याचे झाड’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही माणसाच्या निसर्गाप्रती असलेल्या कृतघ्नतेवर आणि बदलत्या जीवनशैलीवर भाष्य करणारी आहे. कवीने झाडाचे केवळ एक वनस्पती म्हणून चित्रण न करता, त्याला एका वृद्ध, प्रेमळ पालकाचे रूप दिले आहे. एकेकाळी मुलांनी मारलेल्या दगडांनाही गोड मानून घेणारे झाड आज त्या जिव्हाळ्याच्या स्पर्शासाठी आसुसलेले आहे. “मी जखमी झालो तरी / आनंदाने मुलांकडे बघतच राहायचो” ही ओळ झाडाचे अपार वात्सल्य आणि सहनशीलता अधोरेखित करते. ही केवळ एका झाडाची व्यथा नसून, शहरात स्थलांतरित झालेल्या पाल्यांच्या प्रतीक्षेत गावात एकट्या राहिलेल्या आई-वडिलांचीही प्रातिनिधिक व्यथा ठरते. भावगती आणि काव्यात्मक प्रवास कवितेची भावगती भूतकाळातील चैतन्यमय आठवणींकडून वर्तमानकाळातील शुष्क एकाकीपणाकडे प्रवास करते. सुरुवातीला बालपणीच्या गमतीजमती, दगड मारणे, आंब्याची चोरी अशा गतिमान आणि जिवंत आठवणी येतात. त्यानंतर मधल्या टप्प्यात रम्या, सुऱ्या, मया या मित्रांच्या माध्यमातून बालपणीच्या स्वप्नांचा आणि निरागसतेचा पट उलगडतो. कवितेचा शेवट मात्र तीव्र नैराश्य आणि हुरहुर लावणारा आहे. भूतकाळातील गजबजाट आणि वर्तमानातील शांतता या दोन टोकांमधील संघर्ष कवीने अतिशय सोप्या शब्दांत आणि संथ लयीत मांडला आहे. शैलीवैशिष्ट्ये, प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता कवितेची शैली अगदी साधी, सरळ आणि प्रासादिक आहे. बोलीभाषेतील शब्द (उदा. रम्या, सुऱ्या, मया, घोळका) कवितेला अस्सल मातीचा सुवास देतात. ‘दगड मारणे’ हे येथे त्रासाचे प्रतीक नसून, माणसाच्या निसर्गाशी असलेल्या हक्काच्या नात्याचे आणि जवळीकीचे प्रतीक बनून येते. “टपटप मी एकटाच पडत असतो / पिवळा होऊन खराब होतो” या ओळीतून निसर्गाचा होणारा संकोच आणि उपेक्षा डोळ्यांसमोर उभी राहते. विझत चाललेला बहर हा माणसाच्या विस्मृतीचा थेट परिणाम आहे, जो निसर्गाला आतून कमकुवत करत आहे. हा सुप्त संदेश कवितेची परिणामकारकता अधिक गडद करतो. सारांश: ‘आंब्याचे झाड’ ही कविता प्रगतीच्या नावाखाली मातृभूमी व निसर्गाशी नाते तोडून दूर गेलेल्या मानवाला अंतर्मुख करायला लावणारे एक हळवे भावनिक साद आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

स्वप्नील जांभळे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.