Loading ...

सलाम / सलाम सबको सलाम: मराठी कविता (मंगेश पाडगांवकर)

ज्येष्ठ कवी मंगेश पाडगांवकर यांची ‘सलाम / सलाम सबको सलाम’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम कविता संग्रहातील ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

सलाम / सलाम सबको सलाम: मराठी कविता (मंगेश पाडगांवकर)

‘सलाम’ ही मंगेश पाडगांवकर यांची प्रस्थापित राजकीय, सामाजिक व धार्मिक व्यवस्थेतील ढोंगीपणावर आणि मानवी लाचारीवर अतिशय तीव्र उपरोधाने भाष्य करणारी एक मैलाचा दगड ठरलेली विद्रोही कविता आहे…

सलाम / सलाम सबको सलाम

मंगेश पाडगांवकर (पद्मभूषण पुरस्कार विजेते प्रसिद्ध मराठी कवी, भावगीतकार आणि अनुवादक. वेंगुर्ला, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

भावविश्व व आशयसंदर्भ ‘सलाम’ ही कविता आधुनिक मराठी साहित्यातील उपरोध आणि विडंबनाचा कळसाध्याय मानली जाते. मंगेश पाडगांवकरांच्या भावकवितेच्या मखमली चौकटीला छेद देऊन अवतरलेला हा काव्यविष्कार सामान्य माणसाच्या हतबलतेला आणि व्यवस्थेतील मूल्यांच्या तीव्र ऱ्हासाला उघडे पाडतो.

भय, लाचारी, आर्थिक विषमता, राजकीय ढोंग आणि धर्मसत्तेचा धाक यांनी वेढलेल्या समाजात जगताना सामान्य माणसाच्या वाट्याला येणारे अगतिक जिणे आणि स्वतःच्या नपुंसकत्वाची आलेली कटू जाणीव हे या कवितेचे मुख्य आशयसूत्र आहे. बाह्यतः अत्यंत विनम्र वाटणारा ‘सलाम’ हा शब्द प्रत्यक्षात शोषक व्यवस्थेच्या तोंडावर मारलेली एक सनसनाटी चपराक ठरतो.

सलाम सबको सलाम ज्याच्या हातात दंडा त्याला सलाम, लाथेच्या भयाने डावा हात गांडीवर ठेवून उजव्या हाताने सलाम, बघणाऱ्याला सलाम, न बघणाऱ्याला सलाम, विकत घेणाऱ्याला सलाम, विकत घेण्याचा इशारा करणाऱ्याला सलाम, सलाम, भाई, सबको सलाम. वटारलेल्या प्रत्येक डोळ्याला सलाम, शेंदूर फासलेल्या दगडाला सलाम, लाखो खर्चून बांधलेल्या देवळांना सलाम, देवळातल्या देवांच्या धाकाला सलाम, देवांचे आणि धर्माचे कंत्राट घेणाऱ्यांना सलाम, रिकाम्या हातातून ऊद काढणाऱ्या बडेबुवाला सलाम, शनीला सलाम, मंगळाला सलाम, भीतीच्या प्रत्येक ठेकेदाराला सलाम, आईवर आयुष्यभर गुरगुरणाऱ्या बापाला सलाम, बापावर गुरगुरणाऱ्या साहेबाला सलाम, साहेबाला टरकवणाऱ्या त्याच्या साहेबाला सलाम, सलाम, प्यारे भाइयों और बहनों, सबको सलाम. ज्याच्या हातात वृत्तपत्र त्याला सलाम, भाषणांचे, सभांचे फोटोसकट रिपोर्ट छापतो त्याला सलाम, वृत्तपत्रांच्या मालकांना सलाम, त्यांची वेसण धरणाऱ्या राज्यकर्त्यांना सलाम, ज्याच्या समोर मायक्रोफोन त्याला सलाम, त्यातून न थांबता बोलतो त्याला सलाम, लाखोंच्या गर्दीला सलाम, गर्दी झुलवणाऱ्या जादुगारांना सलाम, भाइयों और बहनों सबको सलाम. नाक्यावरच्या दादाला सलाम, हातभट्टीवाल्याला सलाम, स्मग्लरला सलाम, मटक्यावाल्याला सलाम, त्यांनी पेरलेल्या हप्त्यांना सलाम, लोकशाहीलाबी सलाम, ठोकरशाहीलाबी सलाम, सत्तेचा ट्रक चालवणाऱ्यांना सलाम, ट्रकखाली चिरडलेल्या, गांडुळांना, कुत्र्यांना सलाम, ज्याच्या हातात चाकू त्याला सलाम, विमानातून बॉम्ब फेकत असलेल्यांना सलाम, शस्त्रास्त्रांच्या प्रचंड व्यापाऱ्यांना सलाम, काळाबाजारवाल्यांना सलाम, त्यांना फाशी देण्याची घोषणा करणाऱ्यांना सलाम, गटारातल्या पाण्याने इंजेक्शन भरणाऱ्यांना सलाम, तिरडीचे सामान विकणाऱ्यांना सलाम, तिरडी उचलणाऱ्या खांद्यांना सलाम, मौत सस्ती करणाऱ्या सर्वांना सलाम, सलाम, प्यारे दोस्तों, सबको सलाम. बिळांना सलाम, बिळातल्या उंदरांना सलाम, घरातल्या झुरळांना सलाम, खाटेतल्या ढेकणांना सलाम, पिचलेल्या बायकोला सलाम, दीड खोलीतल्या पोराड्याला सलाम, गाडीत चेंगरणाऱ्या गर्दीला सलाम, किडक्या धान्याला सलाम, भोके पडलेल्या पिवळ्या गंजिफ्रॉकला सलाम, धंद्यांच्या मालकाला सलाम, युनियनच्या लीडरला सलाम, संपाला सलाम, उपासमारीला सलाम, सर्व रंगांच्या सर्व झेंड्यांना सलाम, चाळीचाळीतून तुंबलेल्या संडासातल्या लेंड्यांना सलाम, मानगूट पकडणाऱ्या प्रत्येक हाताला सलाम, सलाम, भाइयों और बहनों, सबको सलाम. या माझ्या परमपवित्र इत्यादी देशाला सलाम, या देशाच्या सुउदात्त सुमंगल सुपरंपरेला सलाम, सर्व बिलंदर घोषणांना सलाम, जातीभेदाच्या उकिरड्यांना सलाम, या उकिरड्यातून सत्तेचे पीक काढणाऱ्यांना सलाम, उपनिषदे आणि वेदांना सलाम, साखरकारखान्यांच्या दादांना सलाम, त्यांच्या शेकडो लोऱ्यांना सलाम, निवडणुकींना सलाम, निवडणूक फंडाला सलाम, अदृश्य बुक्यांना सलाम, मतांच्या आंधळ्या शिक्यांना सलाम, ससा हाती असलेल्या पारध्यांना सलाम, त्यांच्या तैनातीतल्या गारद्यांना सलाम, दलितांवर अत्याचार करणाऱ्यांना सलाम, या बातम्या वाचणाऱ्या सर्व षंढांना सलाम, सलाम, भाइयों और बहनों, सबको सलाम. सत्ता संपत्तीच्या भाडव्यांचा देश म्हटले तर डोके फोडतील, हलकट लाचारांचा देश म्हटले तर रस्त्यावर झोडतील, खरीदल्या जाणाऱ्यांचा देश म्हटले तर वाटा रोखतील, देवधर्माविषयी, नेत्यांविषयी वाईट बोललो तर नाक्यावर गाठून ठोकतील, शोषण करणाऱ्यांचा देश म्हटले तर नोकरीवरून काढतील; म्हणून आधी माझ्या नपुंसकत्वाला सलाम, आणि त्यानंतर अर्थातच या माझ्या परमपवित्र सुउदात्त सुमंगल देशाला सलाम, या महान देशाच्या महान परंपरेला सलाम. सलाम प्यारे भाइयों और बहनों, सबको सलाम, अनेक हात असते तर अनेक हातांनी केला असता सलाम, लेकिन माफ करना भाइयों, हात तर दोनच आणि त्यातला डावा लाथेच्या भयाने ठेवलेला गांडीवर म्हणून फक्त उजव्या हाताने सलाम, सलाम, सबको सलाम, भाइयों और बहनों, सबको सलाम.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व सामाजिक यथार्थ

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही सत्ता, संपत्ती आणि धर्माच्या दाबाखाली दबलेल्या सर्वसामान्य माणसाचे अगतिक जीवन आणि त्याचे दास्यत्व स्वीकारणे यावर आधारित आहे. कवीने समाजातील विविध स्तरांवरील विसंगती व शोषणाचे भेदक चित्रण केले आहे. धार्मिक अंधश्रद्धा, गुन्हेगारी, वृत्तपत्रांची लाचारी, राजकीय सत्ताधीशांची हुकूमशाही आणि सामान्यांचे पिळले जाणे यावर पाडगांवकर कठोर प्रहार करतात. सत्य बोलण्याची ताकद गमावलेला नागरिक स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी कसा व्यवस्थेपुढे झुकतो, हे मांडताना कवी लिहितात:

“सत्ता संपत्तीच्या भाडव्यांचा देश म्हटले तर डोके फोडतील...” “म्हणून आधी माझ्या नपुंसकत्वाला सलाम”

हे विधान भयग्रस्त समाजात सत्याचा गळा कसा आवळला जातो आणि माणूस स्वसंरक्षणासाठी कसा लाचार बनतो, या सामाजिक यथार्थावर बोट ठेवते.

भावगती व विद्रोहाचा सूर

कवितेतील भावगती कौटुंबिक पटलावरील भीतीपासून सुरू होऊन व्यापक सामाजिक-राजकीय पटावर विस्तारते आणि शेवटी तीव्र आत्मसमिक्षेकडे वळते. सुरुवातीला “आईवर आयुष्यभर गुरगुरणाऱ्या बापाला” आणि “बापावर गुरगुरणाऱ्या साहेबाला” केलेला सलाम हळूहळू धार्मिक व राजकीय व्यवस्थेतील बुरसटलेपणाचा बुरखा फाडतो.

“या माझ्या परमपवित्र इत्यादी देशाला सलाम”

या ओळीतील ‘इत्यादी’ हा शब्द राष्ट्रवादाच्या आणि महानतेच्या पोकळ दाव्यांची थट्टा उडवतो. कवितेचा शेवट हा निव्वळ बाह्य व्यवस्थेवर टीका करत नाही, तर वाचकाला स्वतःच्या हतबलतेची जाणीव करून देत विद्रोहाचा आणि आत्मपरीक्षणाचा परमोच्च बिंदू (Climax) गाठतो.

शैलीवैशिष्ट्ये, प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता

शैलीच्या दृष्टीने ‘सलाम’ ही कविता मुक्तछंदातील संवादात्मक व नाट्यात्मक मांडणीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. ‘सलाम’ या शब्दाची पुनरावृत्ती (Refrain) उपहासाची धार सतत तीव्र ठेवते. कवीने देहबोलीतून व्यक्त होणारे एक अत्यंत धारदार रूपक वापरले आहे:

“हात तर दोनच आणि त्यातला डावा लाथेच्या भयाने ठेवलेला गांडीवर म्हणून फक्त उजव्या हाताने सलाम”

हे प्रतीक भीतीपोटी निर्माण झालेल्या लाचारीचे आणि अपंगत्व आलेल्या नागरिकत्वाचे प्रतिनिधित्व करते. “बिळातल्या उंदरांना”, “भोके पडलेल्या पिवळ्या गंजिफ्रॉकला” आणि “चाळीचाळीतून तुंबलेल्या संडासातल्या लेंड्यांना” अशा अमानवी व उघड्या-नागड्या प्रतिमांचा वापर करून कवीने आस्वादाच्या पारंपरिक अलंकृत संकल्पनांना जाणीवपूर्वक छेद दिला आहे. ‘प्यारे भाइयों और बहनों’ या राजकीय संबोधनाचा वारंवार केलेला उपरोधिक वापर सत्तेच्या पोकळ आश्वासनांची लक्तरे वेशीवर टांगतो.

सारांश

लाचारी, भय आणि राजकीय-धार्मिक ढोंगावर उपरोधाचे चाबूक ओढत स्वतःच्या अगतिक नपुंसकत्वाची प्रामाणिक कबुली देणारी ‘सलाम’ ही मराठी साहित्यातील एक अत्यंत तीव्र, अंतर्मुख करणारी आणि कालजयी विद्रोही कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अभिप्राय

सर्व पोस्ट लोड केल्या आहेतकोणत्याही पोस्ट आढळल्या नाहीतसर्व पहाअधिक वाचाउत्तर द्याउत्तर रद्द कराहटवाद्वारेस्वगृहपानेपानेसर्व पहातुमच्यासाठी सुचवलेलेविभागसंग्रहशोधासर्व पोस्टआपल्या विनंतीसह कोणतीही पोस्ट जुळणी आढळली नाहीस्वगृहाकडेरविवारसोमवारमंगळवारबुधवारगुरुवारशुक्रवारशनिवाररवीसोममंगळबुधगुरुशुक्रशनीजानेवारीफेब्रुवारीमार्चएप्रिलमेजूनजुलैऑगस्टसप्टेंबरऑक्टोबरनोव्हेंबरडिसेंबरजानेफेब्रुमार्चएप्रिमेजूनजुलैऑगसप्टेंऑक्टोनोव्हेंडिसेंआत्ताच१ मिनिटापूर्वी$$1$$ मिनिटांपूर्वी१ तासापूर्वी$$1$$ तासांपूर्वीकाल$$1$$ दिवसांपूर्वी$$1$$ आठवड्यांपूर्वी५ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळापूर्वीअनुयायीअनुसरण कराहे दर्जेदार साहित्य अवरोधीत केले आहे१: सामायिक करा२: सामायिक केलेल्या दुव्यावर क्लिक करून वाचासर्व कोड कॉपी करासर्व कोड कॉपी करासर्व कोड आपल्या क्लिपबोर्डवर कॉपी केला आहेCan not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copyविषयसूची