अनियंत्रित शोषणाचा अटळ कडेलोट: मराठी कविता (बापू खिल्लारे)

कवी बापू खिल्लारे यांची ‘अनियंत्रित शोषणाचा अटळ कडेलोट’ ही कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘कडेलोट’ ही बापू खिल्लारे यांची कविता स्त्री-शोषणाच्या प्रदीर्घ इतिहासाला आरसा दाखवून पितृसत्ताक व जुलमी व्यवस्थेविरुद्धचा दाहक सामाजिक रोष व्यक्त करणारी प्रखर विद्रोही रचना आहे...

अनियंत्रित शोषणाचा अटळ कडेलोट

बापू खिल्लारे (पळशी, छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद), महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत ‘अनियंत्रित शोषणाचा अटळ कडेलोट’ कवितेचे भावविश्व हे ऐतिहासिक अन्यायाची आक्रमक जाणीव आणि प्रस्थापित शोषक व्यवस्थेविरुद्धच्या विद्रोहाने व्यापलेले आहे. युगान्युगे सतीप्रथा, देवदासी-जोगतीण-मुरळी यांसारख्या धार्मिक-सामाजिक रूढी आणि बालविवाह किंवा स्त्री-विक्री यांसारख्या विकृतींच्या नावाखाली ज्या भारतीय स्त्रीचे अमानुष शोषण झाले, तिच्या मूक वेदनेला ही कविता वाक्-रूप देते. कवीने यात इतिहासातील क्रूर वास्तवाचे दाहक संदर्भ समोर ठेवून, वर्तमानात शोषित घटकांनी प्रस्थापित व्यवस्थेचा केलेला ‘कडेलोट’ हा केवळ स्वाभाविक प्रतिप्रहार कसा आहे, याचा आक्रमक आशयसंदर्भ उभा केला आहे.

आठवतंय का? घरात लागलेल्या आगीतील धुरात विरून जाणारे चीत्कार. आठवतंय का? सतीप्रथेच्या नावाखाली केलेली असंख्य महिलांची कत्तल. देवदासी, जोगतीण आणि मुरळी— आठवतंय का? कोवळ्या कळीचा खुलण्याआधीच बाजारात केलेला लिलाव... आम्ही जरा केला तुमचा ‘कडेलोट’, म्हणून काय झाले?

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व सामाजिक ऐतिहासिकता ‘अनियंत्रित शोषणाचा अटळ कडेलोट’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही शोषणकर्त्या व्यवस्थेला तिच्या दुष्कृत्यांची आठवण करून देत, तिच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्याभोवती फिरते. कवितेची सुरुवातच “आठवतंय का?” या उपरोधिक व सरळ घाव घालणाऱ्या प्रश्नाने होते. बंद दारांमागे जळालेल्या स्त्रियांचे “आगीतील धुरात विरून जाणारे चीत्कार” असोत की धर्माच्या बुरख्याआड “सतीप्रथेच्या नावाखाली केलेली असंख्य महिलांची कत्तल” असो; कवीने अतिशय मोजक्या शब्दांत स्त्री-हत्यांचा आणि हिंसेचा प्रदीर्घ इतिहास मांडला आहे. भावगती व नाट्यमयता कवितेतील भावाचा आलेख हा कारुण्याकडून उग्र संतापाकडे आणि शेवटी आक्रमक आत्मभानाकडे प्रवास करतो. ‘देवदासी’, ‘जोगतीण’ आणि ‘मुरळी’ या शब्दांची एकाखाली एक दिलेली सुटसुटीत मांडणी ही धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या शोषणाचे जिवंत दालन उभे करते. “कोवळ्या कळीचा खुलण्याआधीच बाजारात केलेला लिलाव” ही ओळ निष्पाप बाल्यावस्थेची होणारी विटंबना दाखवून वाचकाच्या संवेदनशीलतेला अस्वस्थ करते. ही भावगती हळूहळू आक्रमक होत प्रस्थापित व्यवस्थेच्या विवेकाला थेट आव्हान देते. शैलीवैशिष्ट्ये, प्रतीकात्मकता व शब्दरचना कवी बापू खिल्लारे यांनी कोणतीही क्लिष्ट रूपके न वापरता थेट, प्रांजळ आणि रोखठोक शब्दकळा वापरली आहे. ‘चीत्कार’, ‘कत्तल’, ‘लिलाव’ यांसारखे शब्द स्त्रीवरील सार्वकालिक अत्याचाराची तीव्रता स्पष्ट करतात. ‘कोवळी कळी’ हे बालपणाचे व निरामयतेचे प्रतीक आहे, ज्याचा ‘बाजारात लिलाव’ होणे हे समाजातील नैतिक अधःपतनाचे दर्शक आहे. कवितेची मुक्तछंदातील मांडणी, नाट्यमय पुनरावृत्ती आणि संवादात्मक शैली वाचकाला अंतर्मुख करून विचार करायला भाग पाडते. अंतिम प्रहार व परिणामकारकता कवितेचा शेवटाकडे होणारा प्रवास अत्यंत परिणामकारक आहे. “आम्ही जरा केला तुमचा ‘कडेलोट’ / म्हणून काय झाले?” या शेवटच्या दोन ओळींमध्ये कवितेचा खरा आत्मा दडला आहे. येथे ‘कडेलोट’ हा केवळ एक शब्द किंवा शीर्षक राहत नाही; तर तो शतकानुशतके पचवलेल्या अन्यायाचा झालेला उद्रेक आणि प्रस्थापित अन्यायी व्यवस्थेच्या पतनाची घोषणा बनतो. युगान्युगे तुम्ही आमचा अंत पाहिलात, मग आज आम्ही तुमचा ‘कडेलोट’ केला तर यात गैर काय?—असा जळजळीत सवाल विचारून कविता वाचकाच्या मनात विचारांचे वादळ निर्माण करते. सारांश: स्त्री-जीवनावरील ऐतिहासिक हिंसेचा जाब विचारत, शोषित वर्गाने जुलमी व्यवस्थेचा केलेला ‘कडेलोट’ हा न्यायाचाच एक भाग आहे, असे परखडपणे सांगणारी ही एक सशक्त सामाजिक कविता आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

बापू खिल्लारे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.