फुलांना कुंपण नसतं - मराठी लेख (स्मिता त्रिभुवन)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका ‘स्मिता त्रिभुवन’ यांचा ‘फुलांना कुंपण नसतं’ हा मराठी लेख.

प्रस्तुत ‘फुलांना कुंपण नसतं’ या ललित लेखामध्ये आर. जे. स्मिता यांनी लॉकडाऊनच्या काळात माहेरच्या बागेतील फुलांशी जडलेल्या नात्याचा आणि त्यातून मिळालेल्या जीवनदृष्टीचा एक हळवा अनुभव शब्दबद्ध केला आहे...

फुलांना कुंपण नसतं

स्मिता त्रिभुवन (आर. जे. स्मिता, नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

निसर्ग हा माणसाचा सर्वात मोठा शिक्षक आणि सोबती आहे. लॉकडाऊनच्या अनपेक्षित आणि कोंडलेल्या काळात जेव्हा बाह्य जग थबकले होते, तेव्हा अनेकांना आपल्याच घरातील छोट्याशा निसर्गात शांतता आणि जगण्याची नवी ऊर्जा गवसली. लेखिका स्मिता त्रिभुवन यांनी या लेखात त्यांच्या माहेरच्या बागेतील वैविध्यपूर्ण फुलांचे अत्यंत जिवंत आणि रूपकात्मक वर्णन केले आहे. वेगवेगळ्या स्वभावाच्या फुलांचा हा प्रवास शेवटी माणसाने स्वतःभोवती घातलेल्या सीमा आणि कुंपणे ओलांडून जाणाऱ्या एका लालबुंद जास्वंदीच्या फुलापाशी येतो. हे फूल केवळ दोन घरांना जोडणारे माध्यम ठरत नाही, तर माणसांमधील संवादाची आणि समजूतदारपणाची एक नवी खिडकी उघडून देते, हाच या लेखाचा गाभा आहे.

सकाळी उठल्यावर गरम पाण्याचा ग्लास घेऊन मागच्या बागेत बसायचं, असा आईच्या घरी लॉकडाऊनच्या काळात माझा नियमित क्रम असायचा. सकाळचा गार वारा आणि कोवळी उन्हे चेहऱ्यावर झेलत, मी आणि बागेतील फुलं-झाडं उगवत्या दिवसाचे स्वागत करायचो. आई सकाळी उठून अंगण झाडणे, सडा टाकणे, सगळ्यांसाठी चहा करणे आणि नाश्त्याच्या तयारीत मला मदतीला घेणे, हे सर्व रोज अत्यंत उत्साहाने करायची. माझा दिवस प्रत्यक्ष सुरू होण्यापूर्वी, मी १० मिनिटं स्वतःसोबत आणि बागेतल्या फुलांसोबत घालवायचे. आईच्या हाताच्या वाफाळत्या चहाचा सुगंध घेत, त्या बागेत जणू मला दिवसभरासाठीची ऊर्जा मिळायची. आमच्या बागेतली फुलंही अगदी अतरंगी! रात्रभर समोरच्या दाराजवळच्या वेलीवर डोलणारा मोगरा, दार उघडताच आपल्या सुगंधाने सकाळ प्रसन्न करायचा. त्याचा मंद सुवास मग दिवसभर मनात दरवळत राहायचा. कोपऱ्यातील निशिगंध जणू आपली रात्रपाळी संपवून आता दिवसभरासाठी आराम करायला जातोय, अशा अविर्भावात आमच्याकडे बघायचा. मुख्य प्रवेशद्वारापासून जरा लांब, एका कोपऱ्यात फुलणारी गुलाबी लिली नाजूक असली, तरी आजूबाजूच्या झाडांमधून डोकं वर काढून आपले अस्तित्व ठळक करायची. स्वयंपाकघराच्या एका खिडकीसमोर आईने सदाफुली लावली आहे. तिला ना गंध, ना विशेष नाजूकपणा; पण हिरव्यागार पानांमध्ये तिचा गर्द गुलाबी डौल वर्षभर बहरलेला असतो. थंडी, पाऊस, ऊन अशा कोणत्याही वातावरणात ही सदाफुली न थकता फुलत राहते. जीवनात प्रत्येक वेळी परिस्थिती अनुकूल असेलच असे नाही; पण मिळेल त्या जागेत बहरायचं, फुलायचं आणि हसायचं, हाच संदेश जणू ती आपल्याला देते. बागेत गुलाबी कर्दळीचा एक वाफा आहे. तिच्याकडे कोणाचे सहज लक्ष जात नाही आणि गेलेच, तर मोगरा किंवा लिलीचे कौतुक होते तसे तिचे कौतुक कधी कोणी करत नाही. तरीही ती बापडी ताठ मानेने जगणे सोडत नाही आणि सूर्याकडे पाहून हसणेही थांबवत नाही. माझ्या आईची आणि आजीची एकमत होणारी एकमेव आवड म्हणजे अबोली! दोघींमधील अबोला कित्येकदा या फुलाने घालवला होता. आईने अजूनही ते रोप जपले आहे. स्वतःच्याच तंद्रीत राहणाऱ्या अबोलीच्या त्या रोपट्याला एखादी वेळी डोक्यात माळून गजरा करण्याइतपत तरी फुले नक्कीच येतात. बाबांना आणि मला सुरुवातीपासूनच जास्वंदीची फार हौस. त्यामुळे आमच्या बागेत पिवळीधम्मक, केशरी, हलकी गुलाबी आणि कातरलेली जास्वंद लावलेली होती. जास्वंदीच्या सुबक पाच पाकळ्या, अर्धगोलाकार आकर्षक पिशवीत बंदिस्त असलेले पिवळसर परागकण आणि हिरवागार देठ असे तिचे मोहक रूप, गंध नसला तरी डोळ्यांना कमालीचे समाधान द्यायचे. पण आमच्याकडे नेमकी ती नेहमीची लालबुंद जास्वंद नाही, हे माझ्या लक्षात आले. मात्र, स्वयंपाकघराच्या मागच्या भिंतीला लागूनच आमचे शेजारी वैरागी काका यांची मोठी बाग होती. त्यात फुलणारी लालबुंद जास्वंदही तितकीच आपलीशी वाटायची. वैरागी काका रोज सकाळी सोवळे नेसून, माथ्याला गंध लावून देवपूजेसाठी पितळेचे ताट घेऊन बागेत फुले काढायला यायचे. आमच्या दोन घरांच्या दरम्यान अर्धी भिंत आणि अर्धे तारेचे कुंपण आहे. हा जास्वंदीचा वाफा नेमका त्या कुंपणाजवळच होता. त्या दिवशी सकाळी त्यांच्या झाडावरचे एक धीट फूल, तारेचे कुंपण पार करून, भिंतीवर हनुवटी टेकवून बसावे तसे आमच्या बाजूला फुलले होते. नाही म्हटले तरी एकदा मनात विचार डोकावून गेलाच, की हे फूल तोडून घ्यावे का? समोरच्या खोलीत काचेच्या भांड्यात सजवून ठेवले तर किती सुंदर दिसेल! अजून काका आलेले नाहीत आणि त्यांच्या झाडाला एवढी फुले आहेत, तर आपण एक तोडले तर काय बिघडणार आहे? पण मी लगेच मनाला आवरले. ‘फुले झाडावरच छान दिसतात,’ हे मी अभिजितला कितीतरी वेळा सांगत असते; आणि मुख्य म्हणजे ते त्यांच्या देवपूजेचे फूल होते. ‘हे काय भलतंच! आपण ते का खुडावे?’ अशी मी स्वतःलाच शहाणपणाची आठवण करून दिली. दिवसभराच्या कामाच्या व्यापात मी त्या कुंपणावरच्या फुलाला विसरूनही गेले. संध्याकाळी आईने चहासाठी बोलावले. आम्ही सगळे मागच्या अंगणात येऊन बसलो आणि पाहतो तर काय, ते कुंपणावरचे जास्वंदीचे फूल तसेच आमच्या बाजूला, भिंतीवर आपली हनुवटी ठेवून डोकावत होते! आज वैरागी काकांनी झाडाची सगळी फुले काढली होती—फक्त कुंपणावरचे ते एक फूल सोडून!

संपादकीय विश्लेषण

आर. जे. स्मिता यांचा ‘फुलांना कुंपण नसतं’ हा ललित लेख केवळ एका बागेचे वर्णन करत नाही, तर माणसाच्या आंतरिक संवादाची आणि निसर्गाकडून मिळणाऱ्या जीवनमूल्यांची सुंदर गुंफण करतो. लॉकडाऊनच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेल्या या लेखात संथपणा, निरीक्षणक्षमता आणि मानवी भावनांचे तरल पदर अधोरेखित झाले आहेत. संपादकीय दृष्टिकोनातून या लेखाचे विश्लेषण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल: फुलांचे मानवीकरण आणि रूपकात्मकता लेखिकेने बागेतील प्रत्येक फुलाचे वर्णन करताना वापरलेली रुपके अत्यंत प्रभावी आहेत. मोगऱ्याचा ‘प्रसन्न करणारा सुवास’, निशिगंधाची ‘रात्रपाळी संपवून आराम करण्याची ढब’ आणि सदाफुलीचे ‘मिळेल त्या जागेत बहरण्याचे तत्त्वज्ञान’ हे केवळ निसर्गवर्णन न राहता मानवी स्वभावाचे पैलू बनतात. विशेषतः सदाफुलीच्या माध्यमातून लेखिकेने मांडलेली भूमिका चिंतनशील आहे: “जिवनात प्रत्येक वेळा अनुकूल परिस्थिती असेलच असं नाही, पण मिळेल त्या जागेत बहरायचं, फुलायचं, हसायचं हेच ती सांगते.” हा तुकडा वाचकाला प्रतिकूल परिस्थितीतही सकारात्मक राहण्याची प्रेरणा देतो. कौटुंबिक नातेसंबंधांचे धागे बागेतील झाडे ही कुटुंबातील सदस्यांच्या आवडीनिवडी आणि नात्यांचे प्रतीक म्हणून समोर येतात. आई आणि आजीमधील अबोला दूर करणारी ‘अबोली’ आणि बाबा व लेखिकेच्या आवडीची ‘जास्वंद’, यातून घरातील संवादाचे चित्र उभे राहते. एका लहानशा बागेतून संपूर्ण कुटुंबाचा स्वभावपट लेखिकेने कौशल्याने उलगडला आहे. नैतिक संघर्ष आणि प्रगल्भता शेजाऱ्यांच्या झाडाचे फूल आपल्या बाजूला आल्यावर ते तोडण्याचा मानवी सहजप्रवृत्तीचा मोह आणि त्यावर मात करत लेखिकेने स्वतःला दिलेली शहाणपणाची आठवण, हा परिच्छेद लेखाचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. “फुले झाडावरच छान दिसतात” ही जाणीव लेखिकेच्या निसर्गाप्रती असलेल्या आदराची आणि प्रगल्भतेची साक्ष देते. शेजारधर्माची अनोखी वीण आणि कळस (Climax) लेखाचा शेवट अत्यंत मर्मबंधी आणि सुजाण आहे. वैरागी काकांनी देवपूजेची सर्व फुले काढली, पण जे फूल कुंपण ओलांडून शेजाऱ्यांच्या हद्दीत गेले होते, त्याला हात लावला नाही. हे काकांचे वर्तन ‘कुंपणापलीकडच्या’ हक्काचा आणि शेजारधर्माचा आदर करणारे आहे. कुंपण हे मानवाने घातले आहे, फुलांना किंवा भावनांना कोणतीही सीमा नसते, हाच संदेश हा लेख देऊन जातो. सारांश: निसर्गाच्या विविध छटांमधून मानवी स्वभावाचे दर्शन घडवत, कुंपणे ओलांडणाऱ्या एका फुलाच्या माध्यमातून शेजारधर्माची आणि समजूतदारपणाची निखळ सीमाहीनता अधोरेखित करणारा ‘फुलांना कुंपण नसतं’ हा एक अत्यंत संवेदनशील व आश्वासक ललित लेख आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

स्मिता त्रिभुवन यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.