मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद लेखक ‘इंद्रजित नाझरे’ यांच्या ‘शापित सुंदरी’ या मराठी भयकथेचा भाग ३.
जोधपूरच्या सूर्यवंशाचा सुवर्णकाळ, महाराणी कस्तुरीची कर्तव्यदक्षता आणि एका अनपेक्षित, क्रूर कटकारस्थानामुळे मिळालेल्या भयंकर ऋषिशापाची रक्तांकित शौर्य-भयकथा...
शापित सुंदरी भाग ३
राणा विक्रम सिंह यांचा भव्य राज्याभिषेक आणि महाराणी पदग्रहण सोहळा जोधपूरच्या इतिहासातील सर्वात विहंगम आणि ऐश्वर्यसंपन्न दिवसाची पहाट उजाडली होती. महाराज गजसिंह यांच्या निधनाचे दुःखद सावट दूर सारून, प्रजेच्या रक्षणासाठी आणि राजधर्माच्या पालनासाठी ‘सूर्यांश राजमहालात’ एका नव्या सुवर्णयुगाची सुरुवात होत होती. सूर्यांश राजमहालाचा मुख्य न्यायदरबार म्हणजेच ‘दीवान-ए-खास’ आज लक्षावधी भगव्या आणि सोनेरी ध्वजांनी नटला होता. दरबाराचे शंभर खांब अस्सल सोन्याच्या कोंदणात हिरे आणि माणके चमकवून प्रज्वलित केले होते. वेशीवर कर्णे, ढोल आणि तुताऱ्यांचे गगनभेदी नाद घुमत होते. तेवीस वर्षांची प्रगल्भ आणि अत्यंत देखणी महाराणी कस्तुरी आज गर्द जांभळ्या व पांढऱ्या सिल्कच्या, शुद्ध सोन्याच्या जरदोजीने मढवलेल्या जड मारवाडी घागऱ्यात दरबारात प्रविष्ट झाली. तिच्या कपाळावर जोधपूर कुलघराण्याचे जड सोन्याचे ‘बोरला’, गळ्यात सातपदरी मोत्यांचा राजकंठ आणि हातांत हस्तिदंताच्या पांढऱ्याशुभ्र राजेशाही बांगड्या चमकत होत्या. सतरा वर्षांच्या वयातील तिचा तो बालिश चुलबुलीपणा आता पूर्णपणे शांत झाला असून, तिच्या देहबोलीत एका सुजाण महाराणीचे गांभीर्य आणि अथांग आदर झळकत होता. वाळवंटाच्या वाऱ्यामुळे केसांची एक छोटी बट तिच्या गालावर आली, तेव्हा तिने अत्यंत आदराने, मंद हसत उजव्या हाताने ती बट कानामागे सारली. राणा विक्रम सिंह अंगावर सोन्याचे चिलखत, डोक्यावर सूर्यवंशाचा तळपता मुकुट आणि कंबरेला हिरेजडित तलवार बांधून मुख्य सिंहासनावर विराजमान झाले होते. कस्तुरी त्यांच्या डाव्या बाजूला असलेल्या सोन्याच्या लहान सिंहासनावर पूर्ण आदराने बसली. राजपुरोहितांनी मंत्रोच्चार करत दोघांच्या कपाळावर राजतिलक लावला. महाराणा भानुप्रताप सिंह आणि राजमाता कनकवती देवी (कस्तुरीचे आई-वडील) दरबारात उपस्थित होते. आपल्या मुलांचे हे वैभवशाली रूप पाहून त्यांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू उभे राहिले. संपूर्ण राजदरबारातील मंत्री आणि प्रजा दोन्ही हात जोडून उभी राहिली आणि महाराणा विक्रम सिंह यांना मुजरा करत अस्सल राजस्थानी भाषेत मान वंदना देऊ लागली. मुख्य अमात्य खंबीर आवाजात म्हणाले, “अन्नदाता! जोधपूर रा धणी महाराणा विक्रम सिंहजी आणि महारानी कस्तुरी बायसा री जय व्हे सा! आज सूर्यवंश रो ओ भव्य राज्याभिषेक देखर म्हारो काळजो घणो राजी व्हे गयो सा! भगवान भोळेनाथ आणि ठाकूरजी थारी गादी ने नेहमी अमर राखेला सा!” तेव्हा राणा विक्रम सिंह यांनी सिंहासनावरून उभे राहून, आपल्या भारदस्त आवाजात प्रजेला आश्वस्त करत मारवाडीत प्रतिज्ञा घेतली, “म्हारी प्यारी रय्यत! आज सु जोधपूर रो ओ न्यायदरबार थारा सुख-दुःख रो हिशोब राखेला सा! म्हे आणि महारानी कस्तुरी मिळून ईं राज री सीमा आणि थारो स्वाभिमान म्हार्या प्राणां सु जास्त राखण री शपथ लेवां सा!” महारानी कस्तुरीने आपल्या साडीचा काठ सावरत, उभे राहून दोन्ही हात जोडून दरबारातील प्रजेला आणि आपल्या आई-वडिलांना नम्रतेने वंदन केले. कर्तव्यदक्ष महाराणीची दिनचर्या आणि विशेष देवपूजा महाराणीपद ग्रहण केल्यानंतर कस्तुरीने एका कुलधर्माचे पालन करणाऱ्या कर्तव्यदक्ष स्त्रीसारखी आपली दिनचर्या सुरू केली. दररोज पहाटे ब्राह्ममुहूर्तावर उठून ती राजमहालाच्या खाजगी शिवमंदिरात जात असे. तिथे असलेल्या काळ्या पाषाणाच्या महाकाय शिवलिंगावर गंगाजल, गाईचे दूध, बेलपत्र आणि भस्म अर्पण करून ती अभिषेक करायची. तिचे लाघवी डोळे शांतपणे मिटलेले असायचे, हात छातीशी जोडलेले असायचे आणि तिच्या सुमधुर, कोमल आवाजात भगवान शिवशंभूंचा परम पवित्र मंत्र मंदिरात घुमू लागायचा:
शिवपूजेनंतर ती बाजूलाच असलेल्या पांढऱ्या संगमरवरी श्रीकृष्णाच्या मूर्तीसमोर यायची. मिटलेले डोळे उघडून ती आपल्या लाडक्या ठाकूरजींना नैवेद्य दाखवायची. जरी ती आता प्रगल्भ महाराणी झाली होती, तरी कृष्णाच्या मूर्तीसमोर येताच तिच्या मनातील हळवा कोपरा जागा व्हायचा. ती गालातल्या गालात हसून देवाला वंदन करायची आणि राज्याचा कारभार सुरळीत चालण्यासाठी प्रार्थना करायची. या रोजच्या पूजेनंतर ती दिवंगत महाराज गजसिंह आणि सती गेलेल्या महाराणी रूपमती देवी यांच्या राजेशाही चित्रांसमोर दिवा लावून, त्यांच्या चरणांना स्पर्श करून आशीर्वाद घ्यायची. मनातल्या मनात आपल्या माहेरच्या माता-पित्यांचे स्मरण करून या विशाल घराण्याचा स्वाभिमान राखण्याची शक्ती मागून घेत असे. दुपारी कामकाज सुरू झाल्यावर ती महाराणी म्हणून राजदरबारात राणा विक्रम सिंह यांच्या शेजारी बसायची. राज्यातील स्त्रिया, शेतकरी आणि व्यापारी आपल्या अडचणी घेऊन येत, तेव्हा ती अत्यंत शांतपणे त्यांचे म्हणणे ऐकून घ्यायची. राणा विक्रम सिंह यांना राजधर्माचे योग्य मार्गदर्शन करत तिने अनेक न्यायपूर्ण निर्णय घ्यायला मदत केली. स्त्रियांच्या सुरक्षेसाठी आणि गरिबांच्या धान्यासाठी तिने स्वतः राजेशाही आदेश मारवाडी भाषेत जारी केले. राज्यात सर्वत्र सुख, शांती आणि समाधान महाराणी कस्तुरीच्या या दिव्य दिनचर्येमुळे आणि राणा विक्रम सिंह यांच्या अचाट पराक्रमामुळे संपूर्ण जोधपूर राज्यात एक अद्भूत बदल घडून आला. राज्यावर आलेले जलालुद्दीन तुघलक खानचे संकट आता पूर्णपणे नाहीसे झाले होते. राज्यातील वाळवंटी भागातही या वर्षी मुसळधार पाऊस झाला असून, शेते सावळ्या पिकांनी आणि धान्याने डौलाने डोलत होती. व्यापारी कुठलीही भीती न बाळगता दूरदूरच्या देशांशी व्यापार करत होते. राज्यातील प्रत्येक घरात, झोपडीत आणि महालात दिवाळीसारखा आनंद दररोज साजरा केला जात होता. कुठेही चोरी, अन्याय किंवा दुःख उरले नव्हते. गरिबांना मोफत धान्य आणि न्याय मिळत असल्यामुळे प्रजा अत्यंत सुखी होती. संध्याकाळच्या वेळी, सूर्यांश राजमहालाच्या सर्वात उंच बुरुजावर राणा विक्रम सिंह आणि महाराणी कस्तुरी एकत्र उभे राहून खाली प्रकाशमान झालेली जोधपूर नगरी पाहत असत. वाऱ्याच्या एका झुळुकीमुळे कस्तुरीचा तो जांभळा पदर हवेत डौलाने उडायचा. ती हसून विक्रम सिंह यांच्याकडे पाहायची. सूर्यवंशाच्या या सुवर्णयुगात सर्वत्र केवळ सुख, शांती, समाधान आणि अथांग प्रेमाचे साम्राज्य नांदत होते. महर्षी भद्रकापिल यांचे आगमन आणि दरबारात स्वागत राज्याभिषेकाची विहंगम धामधूम संपून आता एक आठवडा पूर्ण झाला होता. सर्वत्र सुख-शांती नांदत असतानाच, नियती सूर्यवंशाच्या या सुंदर राज्यावर एक अत्यंत वाईट आणि भयानक काळ घेऊन आली. एके दिवशी दुपारी, जोधपूरच्या सीमेवरून थेट राजदरबारात एका अत्यंत अद्भूत आणि तेजस्वी साधू महाराजांचे पाऊल पडले. त्यांच्या नावात आणि रूपातच प्रचंड रुद्रतेचा भास होत होता—ते होते ‘महर्षी भद्रकापिल’! महर्षी भद्रकापिल यांच्या जटा, लालभडक अंगारा लावलेले कपाळ, हातात रुद्राक्षाची जड माळ, कमंडलू आणि डोळ्यांतून सतत बरसणारा क्रोधाचा विस्तव पाहून दरबारातील सैनिकही थरथर कापले. राणा विक्रम सिंह आणि महाराणी कस्तुरी आपल्या सिंहासनावरून ताबडतोब खाली उतरले. दोघांनी अत्यंत नम्रतेने महर्षी भद्रकापिल यांच्या चरणांवर लोटांगण घालून त्यांचे यथोचित राजेशाही स्वागत केले. राणा विक्रम सिंह दोन्ही हात जोडून मारवाडीत म्हणाले, “महर्षी भद्रकापिल महाराजां रो जोधपूर री धरा माथे घणो स्वागत है सा! आपरा पाय ईं सूर्यांश राजमहाल में पड्या, म्हारो भाग उघड गयो सा! आज्ञा करो हुकूम, म्हे आपली काय सेवा करू शके सा?” महर्षी भद्रकापिल आपल्या खंबीर आणि गुंजारव करणाऱ्या आवाजात, डोळ्यांत एक वेगळाच दरारा आणून मारवाडीत उत्तरले, “राणा विक्रम सिंह! म्हे हिमालया री गुफा सु रामेश्वरम री यात्रा माथे नीकळ्या हां सा। आज री रात म्हाने थारा ईं जोधपूर महाल में विश्राम करणो है सा। म्हार्या रात रा भोजन री आणि रहण री व्यवस्था कीधी जावे, ओई म्हारो हेतू है सा!” दोघांनी अत्यंत आनंदाने आणि सहर्ष त्यांची ही विनंती मान्य केली. महर्षींना महालातील सर्वात राजेशाही आणि शांत अतिथी कक्षात राहण्यासाठी नेण्यात आले. खानसामा कक्षात कस्तुरीचा सुगरणपणा आणि केशर-वेलचीची खीर महाराणी कस्तुरी ही स्वतः एक उत्तम सुगरण आहे, हे संपूर्ण राज्याला ठाऊक होते. एका महान तपस्वी महाराजांचे आगमन झाले आहे हे पाहून ती अत्यंत उत्साहाने राजेशाही स्वयंपाकघरात (खानसामा कक्षात) प्रविष्ट झाली. तिने आज गडद जांभळ्या रंगाची रेशमी साडी परिधान केली होती. वाऱ्यामुळे केसांची बट चेहऱ्यावर येताच, डाव्या हाताने ती बट तिने अत्यंत आदराने कानामागे सारली. तिने मुख्य आचाऱ्याला बोलावून आधी सर्व पाहुण्यांसाठी राजस्थानी मिष्ठान्न (घेवर, लाडू) बनवण्याचा आदेश दिला. परंतु, महर्षी भद्रकापिल यांच्यासाठी तिने स्वतः काहीतरी बनवण्याचे ठरवले. ती स्वतः शेकोटीसमोर उभी राहिली आणि आचाऱ्याच्या मदतीने शुद्ध दुधात सुगंधी केशर, वेलची आणि बदाम-पिस्ता घालून अत्यंत चवदार व स्वादिष्ट तांदळाची खीर तयार केली. खीर तयार झाल्यावर तिने ती चांदीच्या एका राजेशाही पात्रात सजवून ठेवली आणि दासीला ती महर्षींच्या कक्षात नेण्यास सांगून ती आपल्या महालाकडे निघून गेली. हितशत्रूंचे कटकारस्थान आणि खिरीमध्ये विषबाधा पण याच वेळी मार्कंडेय आणि सूर्यांश राजमहालातील काही जुने हितशत्रू (ज्यांचे जलालुद्दीन तुघलक खानशी गुप्त संबंध होते), ते महालात लपून बसलेले होते. त्यांना सूर्यवंशाचा हा महाविजय सहन झालेला नव्हता. कस्तुरी तिथून निघून जाताच, ते गुप्तपणे स्वयंपाकघरात घुसले आणि त्यांनी रचलेल्या क्रूर घातानुसार, कस्तुरीने बनवलेल्या त्या सुगंधी केशर-खिरीमध्ये एक अत्यंत जहाल आणि जीवघेणे ‘काळवेळ विष’ कालवून दिले! रात्रीच्या वेळी, या संकटापासून पूर्णपणे अनभिज्ञ असलेले महर्षी भद्रकापिल कस्तुरीचे प्रेम समजून ती विषारी खीर अत्यंत तृप्तीने खातात. पण जेवण संपून अवघे काही तास उलटतात ना उलटतात, तोच त्या जहाल विषामुळे महर्षींच्या शरीरात एक भीषण आग भडकू लागते. त्यांचा घसा कोरडा पडतो, शरीरातून रक्ताच्या उलट्या होऊ लागतात आणि असह्य वेदनेने ते अतिथी कक्षात जमिनीवर लोळू लागतात. विषप्रयोगामुळे त्यांची अवस्था अत्यंत भयंकर होते. शयनकक्षातील भावी युवराजाची स्वप्ने आणि भयंकर शाप इकडे महालाच्या दुसऱ्या टोकाला असलेल्या मुख्य शयनकक्षात बाहेरील या भयानक संकटाची काहीच कल्पना नसते. संपूर्ण खोली सुगंधी मेणबत्त्यांच्या मंद प्रकाशाने आणि गुलाबाच्या पाकळ्यांनी सजलेली असते. राणा विक्रम सिंह आणि महाराणी कस्तुरी गादीवर अत्यंत निवांत आराम करत बसलेले असतात. तेवीस वर्षांची प्रगल्भ कस्तुरी राणा विक्रम सिंह यांच्या मिठीत विसावलेली असते आणि दोघेही सूर्यवंशाच्या भावी युवराजाची सुंदर स्वप्ने डोळ्यांत रंगवत असतात. याच सुखद, रोमँटिक आणि कौटुंबिक वातावरणात त्यांच्यामध्ये एक अत्यंत हळुवार आणि उत्कट कामक्रीडा सुरू होते. राणा विक्रम सिंह कस्तुरीला आपल्या बाहुपाशात घट्ट ओढून घेतात, त्यांचे उष्ण श्वास तिच्या गालावर रेंगाळतात. ती लाजेने आणि अथांग प्रेमाने आपले डोळे मिटून घेते, तिची छाती वेगाने धापा टाकू लागते. पण नेमक्या याच उत्कट क्षणी, शयनकक्षाचा मुख्य दरवाजा ‘धडाऽऽम’ असा आवाज करत जोरात उघडला जातो! दोघेही दचकून भानावर येतात आणि बाजूला पाहतात, तर दारात रक्ताच्या उलट्या करणारे, डोळे लालभडक झालेले आणि क्रोधाने थरथरणारे महर्षी भद्रकापिल उभे असतात! विषामुळे त्यांचे शरीर काळेनिळे पडलेले असते. ते अत्यंत भयानक आणि कडाडणाऱ्या आवाजात मारवाडीत ओरडतात, “विश्वासघाती राजपुताओ! म्हे थारे माथे भरोसो राख र वठे आयो... आणि थू? थू महारानी कस्तुरी थारा हाता सु बणायोडी खीर में झेर नाख र म्हाने मारण रो कट रचियो सा! एक निष्पाप साधू रो अन्ना सु जीव ले लियो थू? घणो मोटो धोखो कीधो है म्हारो सा!” राणा विक्रम सिंह आणि कस्तुरी दोघेही भीतीने आणि धक्क्याने गादीवरून खाली उतरतात. कस्तुरी हात जोडून त्यांच्या पायाशी पडते, पण महर्षींचा क्रोध अनावर झालेला असतो. ते कमंडलूतील पाणी हातावर घेतात आणि कस्तुरीकडे पाहत संपूर्ण महाल हादरवून टाकणारा भयंकर शाप मारवाडी भाषेत देतात: “सुण महारानी कस्तुरी! जीण काया रा मोहा पायी आणि अहंकारा में थू एक साधू रो बळी लीधो है, उण थारो भावी युवराज रो वंश कदी ई धरती माथे कोनी आवेला सा! थू वांझ बण र, आज सु ठीक सातवे दिन, ईं सूर्यांश राजमहाल में थारा ईं राजा री आंख्यां रा सामे मरण पाव जावेला! ओ म्हारो भयंकर श्राप है थारे ने सा!” एवढे बोलून महर्षी भद्रकापिल तिथेच रक्ताची तीव्र गुळणी टाकून प्राण सोडतात. कस्तुरीचा मृत्यू, विक्रम सिंहचा विरह आणि साम्राज्याचा अंत महर्षींचा तो शाप खोटा ठरत नाही. ठीक सातव्या दिवशी, संपूर्ण महालात सुतकी शांतता पसरते. कस्तुरीच्या शरीरातील प्राण हळू हळू उडून जाऊ लागतात. ती अंथरुणावर पडून असते. तिचे ते मोठे लाघवी डोळे आता मिटायला आलेले असतात. ती शेवटच्या वेळी अत्यंत जड हाताने तिच्या केसांची बट कानामागे सारते, राणा विक्रम सिंह यांचा हात आपल्या हातात घेते आणि मारवाडी भाषेत तिचा अंतिम निरोप घेते, “हुकूम... म्हारो वेळ संपला सा! म्हे कोणताही विश्वासघात केला नाही सा, म्हारो कान्हो जाणतो... पण आता म्हे चालले सा... म्हाने विसरू नका हुकूम...” असे म्हणून कस्तुरी राणा विक्रम सिंह यांच्या डोळ्यांसमोर, त्यांच्याच हातांमध्ये प्राण सोडते. तिचा श्वास कायमचा थांबतो. तेवीस वर्षांच्या आपल्या लाडक्या महाराणीचा तो मृतदेह पाहून राणा विक्रम सिंह यांचा मानसिक तोल पूर्णपणे ढासळतो. कस्तुरीच्या विरहाच्या आणि या भयंकर धक्क्याने त्यांची अवस्था अत्यंत दयनीय होते. ते तिच्या मृतदेहाला मिठी मारून “कस्तुरी! कस्तुरी!” म्हणून ढसाढसा रडतात. प्रेमाचा हा असह्य विरह सहन न झाल्यामुळे, कस्तुरीच्या निधनानंतर अवघ्या काही क्षणांत, ते सुद्धा विरहाच्या धक्क्याने स्वतःचे प्राण तिथेच सोडून देतात. तपस्वी महर्षी भद्रकापिल यांच्या त्या भयंकर शापामुळे आणि राजा-राणीच्या या दुःखद अंतोष्टीमुळे, संपूर्ण समृद्ध जोधपूर साम्राज्य पोरके होते. काही दिवसांतच तिथली प्रजा परागंदा होते, राज्यावर पुन्हा कधीही दिवा लागत नाही आणि तो भव्य दिव्य सूर्यांश राजमहाल एका पडक्या, शापित आणि भयानक किल्ल्यामध्ये बदलून जातो. (क्रमशः)
अभिप्राय