मोकळे हात, जिवंत फुले आणि आईच्या आठवणींची उबदार गोधडी

0 0 संपादक ७ जुलै, २०२६ संपादन

आईच्या निसर्गसंस्कारांतून खऱ्या भक्तीचा वेध घेणारा हळवा लेख. बाजारीकरणापेक्षा मोकळ्या हातांनी आणि कृतज्ञ मनाने ईश्वराला शरण जाण्याचा सुंदर संदेश.

निसर्गाचे जिवंतपण आणि भक्तीचा खरा, निगर्वी अर्थ उलगडवून दाखवणारा एक हळवा, चिंतनशील आणि भावनिक अनुभवलेख...

मोकळे हात, जिवंत फुले आणि आईच्या आठवणींची उबदार गोधडी

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

भक्तीच्या नावाखाली चालणाऱ्या बाजारीकरणावर बोट ठेवत, बालपणी आईने दिलेल्या सुसंस्कारांच्या प्रकाशात ‘खऱ्या भक्तीचा शोध’ घेणारा हा लेख आहे. तोडलेल्या फुलांच्या बाजारात मानवी स्वार्थाचे ढीग दिसतानाच, लेखक हर्षद खंदारे यांना आपल्या आईच्या निसर्गसन्मुख विचारांची उबदार ‘गोधडी’ आठवते. निसर्गाचे जिवंत सौंदर्य आणि देवापुढील मानवी अस्तित्वाचे मोकळेपण यांतील अद्वैत साधणारा हा मजकूर वाचकाला अंतर्मुख करतो.

काल शहरातील एका प्रसिद्ध मंदिरापाशी जाणे झाले. सणासुदीचे दिवस जवळ येत असल्याने मंदिराभोवती फुलांचा प्रचंड बाजार भरला होता. झेंडू, मोगरा, शेवंती आणि गुलाबाच्या ढीगांनी रस्ते सजले होते. फुलांचे ते अथांग रंग पाहून आणि गंध अनुभवून पावले आपोआप थबकली. परंतु, त्या गर्दीत वेगवेगळ्या देवांच्या नावावर ओरडून विकली जाणारी ती फुले पाहून मनाचा कोपरा कुठेतरी हळहळला... आणि नकळत आईच्या आठवणींची एक उबदार ‘गोधडी’ मनावर सरकली. या बाजाराने गावाकडची एक खूप जुनी आठवण जागी केली... लहानपणी आमच्या घरामागच्या अंगणात मोगरा, पारिजातक आणि जास्वंदीची झाडे होती. सकाळी उठले की आमची लगबग फुले तोडण्यासाठी असायची. पण आई नेहमी पाठीवरून हात फिरवत सांगायची, “लेकरा, झाडावरची फुले कधीच तोडू नयेत रे.” आम्हाला नवल वाटायचे, की देवपूजेला फुले नकोत? पण आईचे तत्त्व वेगळेच होते. तिच्या मते, ती फुले पाखरांसाठी आणि भुंग्यांसाठी फुललेली असतात; तो निसर्गाचा निसर्गालाच दिलेला नजराणा असतो. आपण ती फक्त डोळे भरून पहावीत, त्यांचा सुगंध अनुभवावा आणि मनात साठवून घ्यावा; यातच माणसाचे खरे समाधान असते. ती नेहमी एका गूढ आवाजात म्हणायची, “झाडावर डोलणारी फुले जिवंत असतात रे, त्यांच्यात प्राण असतो. पण एकदा का ती माणसाने आपल्या स्वार्थासाठी तोडली, की ती केवळ फुलांचे मृत सांगाडे बनतात; ती निर्जीव होतात.” काल त्या बाजारातील फुलांचे ढीग पाहताना आईचे ते शब्द कानात घुमले. तोडलेली, दोऱ्यात घट्ट आवळलेली आणि टोपल्यांमध्ये गुदमरलेली ती फुले पाहून आईचे म्हणणे किती सत्य होते, याची जाणीव झाली. माणसाने आपल्या भक्तीच्या नावावर फुलांचेही कसे ‘मार्केट’ करून टाकले आहे, हे पाहून मन विदीर्ण झाले. आई आणखी एक मोलाची गोष्ट सांगायची. ती म्हणायची, “देवाला वाहायला माणसाकडे स्वतःचे असे काय आहे? त्यानेच दिलेले त्यालाच काय परत करायचे? अगदी देवापुढे जातानाही माणसाने केवळ नतमस्तक व्हावे... अगदी मोकळ्या मनाने आणि मोकळ्या हाताने!” होय, मोकळ्या हाताने! जेव्हा हात रिकामे असतात, तेव्हाच तर आपण प्रार्थना करण्यासाठी ते जोडू शकतो. मनात कसलाही संकोच न ठेवता, हातात कुठलाही देखावा न घेता, केवळ कृतज्ञतेची भावना घेऊन देवाच्या दारात उभे राहणे हीच खरी भक्ती! कालच्या त्या गजबजलेल्या फुलांच्या बाजारातून मी शेवटी मोकळ्या हातानेच बाहेर पडलो. मंदिरात गेलो, डोळे मिटले आणि गाभाऱ्यातील त्या मूर्तीसमोर फक्त मान झुकवली. हात जोडताना मनात कसलाही भार नव्हता. गाभाऱ्याबाहेर पडताना हवेत मोगऱ्याचा मंद सुवास दरवळत होता... आईच्या आठवणींच्या त्या उबदार गोधडीसारखाच; जिवंत आणि सुगंधी!

संपादकीय विश्लेषण

‘गोधडी’ या शीर्षकाखालील हा लेख मानवी भक्तीमधील कृत्रिमता आणि निसर्गाचे आदिम रूप यांवर प्रकाश टाकणारा एक उत्कृष्ट ललित पैलू आहे. लेखकाने अत्यंत साध्या, सोप्या पण तितक्याच प्रभावी शब्दांत आजच्या धार्मिक बाजारीकरणावर सात्त्विक भाष्य केले आहे. निसर्गभान आणि बालपणीचे संस्कार लेखाची सुरुवात वर्तमानातील एका गजबजलेल्या फुलांच्या बाजारातून होते आणि त्याचा प्रवास भूतकाळातील आईच्या संस्कारांकडे सरकतो. आईचे हे वाक्य, “झाडावरची फुले कधीच तोडू नयेत रे... तो निसर्गाचा निसर्गालाच दिलेला नजराणा असतो,” माणसाच्या संकुचित देवपूजेच्या कल्पनेला छेद देते. निसर्गाचा आस्वाद ओरबाडून नव्हे, तर तो लांबून न्याहाळून घेण्यातच माणसाचे खरे आत्मिक समाधान आहे, हा विचार लेखकाने आईच्या माध्यमातून अत्यंत सहजतेने मांडला आहे. आशयातील विरोधाभास व संवेदनशीलता बाजारात विकली जाणारी फुले आणि झाडावर डोलणारी फुले यांतील फरक सांगताना लेखकाने वापरलेली “टोपल्यांमध्ये गुदमरलेली फुले” आणि “फुलांचे मृत सांगाडे” ही रूपके माणसाच्या स्वार्थी वृत्तीवर नेमके बोट ठेवतात. भक्तीच्या नावाखाली आपण निसर्गाचा जो संहार करतो, त्याचे विदीर्ण रूप लेखकाने संवेदनशीलतेने टिपले आहे. भक्तीची नवी व्याख्या आईच्या मुखातून वदवलेली, “देवाला वाहायला माणसाकडे स्वतःचे असे काय आहे?” ही पाऊलखुणा भक्तीच्या एका उच्च पातळीवर घेऊन जाते. बाह्य देखावा, महागडी फुले, आणि देवाशी केला जाणारा व्यवहार यापेक्षा ‘रिकामे हात’ आणि ‘नतमस्तक होणे’ हीच खरी प्रार्थना आहे, हा विचार थेट वाचकाच्या मनाला भिडतो. एकंदरीत, हा लेख केवळ भूतकाळातील आठवणींचे रडगाणे नाही, तर तो वर्तमानातील मानवी प्रवृत्तीला अंतर्मुख व्हायला लावणारा एक वैचारिक आणि भावुक आरसा आहे. सारांश: भक्तीच्या बाजारीकरणात अडकण्यापेक्षा, निसर्गाचे जिवंतपण जपत मोकळ्या हाताने व कृतज्ञ मनाने ईश्वराला शरण जाण्यातच खरी भक्ती सामावली आहे, हा संदेश देणारा हा एक हृदयस्पर्शी लेख आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.