हे सावळ्या विठ्ठला: मराठी कविता (अनिकेत येमेकर)

कवी अनिकेत येमेकर यांची ‘हे सावळ्या विठ्ठला’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

‘हे सावळ्या विठ्ठला’ ही विठ्ठलभक्तीचा सहज, आर्त आणि प्रांजळ भाव व्यक्त करणारी एक भावपूर्ण अभंगमय रचना आहे...

हे सावळ्या विठ्ठला

अनिकेत येमेकर (चौफाळा, नांदेड, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

मराठी संतपरंपरेचा प्रदीर्घ वारसा आणि वारकरी संप्रदायाची आर्तता यांचा प्रत्यय प्रस्तुत कवितेतून येतो. विठ्ठलाचे सावळ रूप, भक्तांवरील त्याचे निरतिशय प्रेम आणि भक्ताने त्याच्याचरणी वाहिलेले समर्पणाचे भाव ही या कवितेच्या भावविश्वाची केंद्रस्थाने आहेत. कवीने अत्यंत सरळ आणि साध्या शब्दांतून भक्तीचा उत्कट आविष्कार घडवला असून, पांडुरंगाच्या मनमोहक रूपाचे वर्णन करत त्याच्याकडे धाव घेण्याची कळकळीची विनवणी केली आहे. पारंपरिक अभंगरचनेचा लयीशी जोडलेला हा आशयसंदर्भ भक्ताच्या हृदयातील परमेश्वराबद्दलचा गाढ विश्वास आणि अनन्यसाधारण भक्ती प्रकट करतो.

हे सावळ्या विठ्ठला, आवड तुला भक्तांची, भक्तांच्या भक्तीची; हे सावळ्या विठ्ठला! गळ्यामध्ये तुळशीची माळ, लावियेला चंदनाचा टिळा. ठेवूनिया कर कटीवरी, आहे समदृष्टी साजिरी. पांडुरंगा, आलो तुझ्या दारी, धाव घेई बा सत्वरी! दयाळू कृपाळू विठ्ठला, अनिकेत प्रार्थी तुला.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना विठ्ठलाचे भक्तवात्सल्य आणि भक्ताची आर्त हाक यांभोवती फिरते. सुरुवातीच्याच ओळींमध्ये “आवड तुला भक्तांची, / भक्तांच्या भक्तीची” या शब्दांतून भगवंताचे भक्तांप्रती असलेले वात्सल्य अधोरेखित केले आहे. कवितेची भावगती संथ व आर्ततेकडून हळूहळू उत्कटतेकडे सरकते. सुरुवातीला भगवंताच्या रूपाचे व स्वभावाचे वर्णन करणारा भक्त, शेवटी स्वतःला पूर्णपणे त्याच्या चरणी सोपवून “पांडुरंगा, आलो तुझ्या दारी, / धाव घेई बा सत्वरी!” अशी व्याकुळ हाक मारतो. प्रतीकात्मकता व रूपवर्णन कवितेतील रूपवर्णन पारंपरिक वारकरी रचनेचे सुंदर दर्शन घडवते. “गळ्यामध्ये तुळशीची माळ, / लावियेला चंदनाचा टिळा” आणि “ठेवूनिया कर कटीवरी, / आहे समदृष्टी साजिरी” या ओळींमधून विठ्ठलाची सगुण-साकार प्रतिमा डोळ्यांसमोर उभी राहते. येथे तुळशीची माळ आणि चंदनाचा टिळा ही केवळ भूषणे नसून ती सात्त्विकतेची आणि भक्तीची प्रतीकं आहेत. कटीवर (कंबरेवर) हात ठेवून उभा असलेला विठ्ठल आणि त्याची ‘समदृष्टी’ ही सर्व भेदाभेद नष्ट करून जगाला समान नजरेने पाहणाऱ्या ईश्वरतत्त्वाचे प्रतीक ठरते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषासौंदर्य या कवितेची शैली अत्यंत साधी, प्रांजळ आणि लयात्मक आहे. कवीने जडजंबाल शब्दांऐवजी सहजसोप्या आणि थेट भिडणाऱ्या शब्दांची निवड केली आहे. अंत्ययमक आणि लयीमुळे कवितेला एक सुगेय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. “दयाळू कृपाळू विठ्ठला, / अनिकेत प्रार्थी तुला” या शेवटच्या कडव्यात कवीने स्वतःच्या समर्पणाची परिसीमा साधली आहे. येथे ‘अनिकेत’ हा शब्द भक्ताच्या अकिंचनतेचे आणि भगवंताच्या आश्रयाची आस धरणाऱ्या निस्सीम भक्तीचे दर्शन घडवतो. परिणामकारकता व संपादकीय निष्कर्ष एकंदरीत, ही रचना वाचकाच्या मनात भक्तिभाव आणि शांतरस निर्माण करण्यात यशस्वी ठरते. अल्पाक्षरी ओळी आणि सुलभ शब्दरचना यामुळे ही कविता गायनासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. व्याकरण, शब्दलेखन व विरामचिन्हांच्या शुद्धीकरणाने या कवितेतील आशयघनता अधिक स्पष्ट आणि ओघवत्या रूपात समोर येते. कवीने कोणत्याही कृत्रिम अलंकारांचा वापर न करता केवळ भावाच्या बळावर कवितेला आर्तता आणि परिणामकारकता प्राप्त करून दिली आहे. सारांश: विठ्ठलाचे सगुण रूप, समदृष्टी आणि भक्तवात्सल्य यांचे आर्त शब्दांत वर्णन करणारी ही एक लयबद्ध व समर्पित भक्तिरचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अनिकेत येमेकर यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.