मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक, लेखक कवी हर्षद खंदारे यांचा ‘विवेकाचे ‘मारुतीकरण’ — ते विचारशून्यतेचा उत्सव!’ हा संपादकीय लेख.
प्रस्तुत लेख समाजातील वाढत्या वैचारिक अंधारपणामुळे महापुरुषांच्या विचारांचे होणारे ‘दैवतीकरण’ आणि त्यामागील छुप्या दुटप्पीपणावर आसूड ओढणारे एक धारदार संपादकीय भाष्य आहे...
विवेकाचे ‘मारुतीकरण’ — ते विचारशून्यतेचा उत्सव!
“पिचलेल्या समाजाला निर्बुद्धतेची सवय होणे म्हणजे, बुद्धीप्रामाण्य जपणाऱ्या एखाद्या एकाकी माणसाचा ‘मारुती’ करून त्याला भर चौकात उभं करण्यासारखंच आहे. येणाऱ्या जाणाऱ्यांनी तेल व्हायचं फक्त वाकून.” सध्याच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक पर्यावरणाकडे पाहिले, की या ओळींमधील उपरोधाची धार काळजाला आरपार भेदून जाते. ज्या समाजाची विचार करण्याची क्षमता पद्धतशीरपणे मारली जाते, किंवा जो समाज स्वतःहून विचार करण्याचे श्रम घेण्याचे नाकारतो, तिथे विवेक हा गुन्हा ठरतो आणि बुद्धीप्रामाण्य ही एक विकृती मानली जाऊ लागते. अशा काळात मग झुंडीचा विजय होतो आणि एकाकी विचारवंताचे ‘प्रतिकात्मक विडंबन’ सुरू होते. दैवतीकरण: विचारांच्या हत्येचे सोपे हत्यार आपल्या समाजाला एका गोष्टीची फार जुनी आणि घातक सवय आहे— ती म्हणजे माणसाचे ‘दैवतीकरण’ करण्याची. जिवंतपणी ज्या माणसाने समाजाच्या अंगावरचे वैचारिक दारिद्र्य दूर करण्यासाठी स्वतःचे आयुष्य झिजवले, ज्याने लोकांना प्रश्न विचारायला शिकवले, त्याच्या जिवंतपणी समाजाने त्याला दगडधोंडे मारले, बहिष्कृत केले. पण तो माणूस गेल्यानंतर याच समाजाने कमालीची हुशारी दाखवली. समाजाने त्याच्या क्रांतिकारी विचारांचा स्वीकार करण्याऐवजी, त्याला थेट देव्हाऱ्यात किंवा भर चौकात पुतळ्याच्या रूपाने ‘मारुती’ करून उभे केले. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्याला शिकवले की, राजा हा राज्याचा मालक नसून रयतेचा रक्षक असतो. त्यांनी माणसांची मने जिंकून एक ‘रयत-केंद्री’ विचार रुजवला. पण आज आपण त्यांच्या याच रयतेच्या कल्याणाचा, त्यांच्या सर्वधर्मसमभावाचा आणि दूरदृष्टीचा विचार विसरून त्यांना फक्त घोषणांपुरते आणि प्रतीकांपुरते मर्यादित केले आहे. माणसाला देव बनवण्यामागचे कारण अगदी साधे आहे; जर आपण त्या विचारवंताचे विचार आचरणात आणले, तर आपल्याला स्वतःच्या बुद्धीला त्रास द्यावा लागेल, स्वतःमध्ये बदल करावा लागेल. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्याला “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” ही त्रिसूत्री दिली (हा संदेश त्यांनी १९ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे आयोजित केलेल्या ‘अखिल भारतीय डिप्रेस्ड क्लासेस कॉन्फरन्स’ (All India Depressed Classes Conference) च्या ऐतिहासिक परिषदेत दिला होता). शिक्षण हे माणसाला त्याच्या हक्कांची जाणीव करून देणारे शस्त्र आहे, असे ते म्हणायचे. पण समाज त्यांच्या विचारांचे आचरण करण्यापेक्षा सोपा मार्ग निवडतो; विचारवंतांना चौकात उभे करायचे, सण-उत्सवाला जयजयकारांचे सोपस्कार पार पाडायचे आणि आपल्या नेहमीच्या निर्बुद्ध जगात परत निघून जायचे! दुटप्पीपणा: शिक्षणाची मंदिरे पडकी, अंधविश्वासाची चकचकीत! या निर्बुद्धतेच्या उत्सवामागे एक फार मोठे व्यावसायिक आणि राजकीय गणित दडलेले आहे. आज समाजात एक भयावह विरोधाभास पाहायला मिळतो आहे— जिथे आपल्या पुढच्या पिढीचे भविष्य घडायचे, ती शिक्षणाची मंदिरे (शाळा-महाविद्यालयं) निधीअभावी पडकी आणि जीर्ण होत चालली आहेत; मात्र दुसरीकडे, माणसाला अज्ञानात ठेवणारी अंधविश्वासाची मंदिरे कमालीची चकचकीत आणि अद्ययावत होत आहेत. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी त्यांच्या ‘शेतकऱ्याचा असूड’ या ग्रंथात शिक्षणाचे महत्त्व सांगताना लिहिले होते:
सावित्रीबाई फुलेंनी समाजाचे शेण-दगड अंगावर झेलून मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली, कारण त्यांचा विश्वास होता की शिक्षणानेच अज्ञानाचे पाश तुटतात. पण आजचा सर्वांत मोठा दांभिकपणा तर हा आहे की, सामान्य समाजाला अंधश्रद्धेच्या आणि कर्मकांडाच्या गर्तेत ढकलणारी, त्यांना चमत्कारांचे अफीम चाटवणारी ही संधीसाधू मंडळी स्वतःच्या पुढच्या पिढीला मात्र या अंधानुकरणापासून कोसो दूर ठेवत आहेत. स्वतःची मुले नामांकित आंतरराष्ट्रीय शाळांमध्ये आणि परदेशातील विद्यापीठांमध्ये विज्ञाननिष्ठ आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचे धडे गिरवत असताना, सामान्य बहुजनांच्या पोरांना मात्र अंधश्रद्धेच्या आणि उत्सवांच्या गर्दीत 'टाळ्या आणि वाट्या' वाजवायला जुंपले जात आहे. हा या व्यवस्थेने रचलेला अत्यंत क्रूर वैचारिक सापळा आहे. ‘निर्बुद्धतेची’ सवय आणि डिजिटल चौक आजच्या डिजिटल आणि सोशल मीडियाच्या (Social Media) युगात हा ‘निर्बुद्धतेचा उत्सव’ अधिकच उग्र झाला आहे. रील्स (Reels), भडक हेडलाईन्स आणि व्हॉट्सॲप युनिव्हर्सिटीच्या काळात समाजाला सखोल विचार करण्याची जणू ॲलर्जी झाली आहे. अशा या पिचलेल्या, दिशाहीन झालेल्या समाजात जर कोणी एखादा एकाकी माणूस बुद्धीप्रामाण्य जपण्याचा आणि हा प्रस्थापित दुटप्पीपणा उघडा पाडण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर त्याला थेट ‘ट्रोलिंग’च्या (Trolling) भर चौकात उघडे केले जाते. महात्मा गांधीजींनी आपल्याला ‘साधन-शुचिता’ शिकवली; म्हणजे ध्येय जितके पवित्र, तितकाच मार्गही पवित्र असायला हवा. त्यांनी आपल्याला ‘सर्वोदय’ आणि ‘अंत्योदय’चा विचार दिला, ज्यामध्ये समाजातील शेवटच्या, सर्वात गरीब माणसाचा विकास अपेक्षित होता. पण आज डिजिटल चौकात या विचारांचा लवलेशही उरलेला नाही. तिथे येणारा-जाणारा प्रत्येक जण स्वतःचे डोके बाजूला ठेवून, केवळ झुंडीचा हिस्सा बनून आपल्या पूर्वग्रहांचे आणि अहंकाराचे 'तेल' त्या विवेकी माणसावर ओतून मोकळा होतो. प्रश्न विचारणारा प्रत्येक आवाज हा या सुस्तावलेल्या व्यवस्थेला आपल्या सुखात व्यत्यय आणणारा वाटू लागतो. ...आता तरी जागे होणार का? जेव्हा समाज निर्बुद्धतेचा उघडपणे स्वीकार करतो, तेव्हा तो केवळ एका विचारवंताला एकाकी पाडत नसतो, तर तो स्वतःच्या अंताची संहिता लिहीत असतो. विचारवंताचे ‘दैवतीकरण’ करून त्याला चौकात उभे करणे ही त्याची प्रतिष्ठा नसून, ती त्याच्या विचारांची केलेली कोंडी आहे. महात्मा गांधी म्हणायचे, “या पृथ्वीवर प्रत्येकाची ‘गरज’ पूर्ण करण्यासाठी पुरेशी साधनसंपत्ती आहे, पण कोणाचीही ‘हपापलेली हाव’ पूर्ण करण्यासाठी नाही.” आज आपली वैचारिक हाव आणि अंधभक्ती इतकी वाढली आहे की आपण मूळ विचारांपासून दूर गेलो आहोत. आता वेळ आली आहे की आपण त्या चौकातल्या ‘मारुती’कडे केवळ एक जड वस्तू किंवा पूजनीय प्रतीक म्हणून पाहणे थांबवले पाहिजे. आपली पिढी ‘चकचकीत अंधश्रद्धेचे’ बळी ठरणार की बाबासाहेब, शिवराय आणि फुले दांपत्याने दाखवलेल्या ‘विज्ञाननिष्ठ आणि प्रगतशील शिक्षणाचे’ दूत, याचा निर्णय आता समाजालाच घ्यावा लागेल. अन्यथा, समाजातील जिवंत विवेक कायमचा संपून जाईल आणि उरेल फक्त भर चौकात उभा केलेला विचारांचा तो एकाकी ‘मारुती’ आणि... येणाऱ्या जाणाऱ्यांनी तेल वहायचे फक्त; वाकून. ॥ छत्रपती शिवाजी महाराज राज्याभिषेक दिनानिमित्त विशेष समर्पण ॥ “स्वराज्य हे केवळ एका राजाचे राज्य नव्हते, तर ते प्रत्येक सामान्य माणसाचे ‘रयतेचे राज्य’ होते.” रयतेला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणाऱ्या, शौर्य आणि प्रगतीशील विचारांची पायाभरणी करणाऱ्या युगपुरुष छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या ‘शिवराज्याभिषेक दिनानिमित्त’ हा संपादकीय लेख त्यांच्या चरणी आणि त्यांच्या रयत-केंद्री, विवेकी विचारांना अत्यंत आदराने समर्पित!
अभिप्राय