पाऊस नि पोशिंदा - मराठी कविता (विलास डोईफोडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी प्राध्यापक विलास डोईफोडे यांची ‘पाऊस नि पोशिंदा’ ही मराठी कविता.

‘पाऊस नि पोशिंदा’ ही निसर्गाचा लहरीपणा, शासनाची उदासीनता आणि आर्थिक विवंचनेच्या गर्तेत सापडलेल्या बळीराजाच्या मानसिक संघर्षाचे व जिवंत आशेचे मार्मिक चित्रण करणारी एक वास्तववादी कविता आहे...

पाऊस नि पोशिंदा

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रा. विलास डोईफोडे लिखित ‘पाऊस नि पोशिंदा’ ही कविता समकालीन कृषी-जीवनाचे दाहक वास्तव आणि शेतकऱ्याचे हळवे भावविश्व उलगडणारी एक महत्त्वपूर्ण रचना आहे. निसर्गाच्या लहरीपणाचा फटका बसलेला पोशिंदा जेव्हा पावसाची आतुरतेने वाट पाहतो, तेव्हा त्याच्या मनात निर्माण होणारी कालवाकालव कवीने अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे. केवळ निसर्गाची अवकृपाच नव्हे, तर महागाई आणि व्यवस्थापकीय अनास्था या दुहेरी संकटात अडकलेल्या शेतकऱ्याची वेदना या कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे. कोरड्या पडत चाललेल्या शेतीसोबतच डगमगणारी अर्थव्यवस्था आणि तरीही मनात शिल्लक असलेली आशेची एक पुसटशी किरण, असा एक व्यापक आशयसंदर्भ या कवितेला लाभला आहे.

आभाळाकडे लावून डोळे, चातक बनुनी पोशिंदा. कोरडा मृग पाहून आज, हिरमुसला हो बळीराजा! तप्त उन्हात राबून त्याने, मशागत सारी केली. पेरणीची वेळ तरीही, हातची निघून गेली. येती ढग अन् जाती वारे, पाऊस मात्र पडत नाही. तहानलेल्या अंकुराचे, हाल वरुणा कळत नाही. धान्याची ती कोठारे, रिती राहण्याची भीती. पाऊस-पाणी नसेल तर, कशी फुलवायची शेती? बी-बियाणे, खतांचे भाव, भिडले हो गगनाला. आत्महत्येचे काहूर मनी, दया न येई शासनाला. निसर्गाच्या लहरीपणाने, शेतकरी फार थकला. देवाकडे साकडे घालून, आता तोही चुकला. कणा मोडता शेतीचा हा, अर्थव्यवस्था डगमगते. अमीर असो वा गरीब इथे, अन्नावाचून तडफडते. अजूनही आहे आशा मनी, कधीतरी येईल काळा मेघ; मातीवरची मिटवून टाकेल, काळजाची ही मोठी भेग!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना आणि भावगती ‘पाऊस नि पोशिंदा’ या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही भारतीय शेतकऱ्याचे पावसावरील संपूर्ण अवलंबित्व आणि त्यामुळे निर्माण होणारी अगतिकता यावर आधारित आहे. कवितेची भावगती सुरुवातीला केवळ पावसाच्या प्रतीक्षेने (चातक बनुनी) सुरू होते, परंतु हळूहळू ती आर्थिक संकट आणि मानसिक नैराश्याकडे (आत्महत्येचे काहूर मनी) झुकत जाते. कवीने केवळ वैयक्तिक पातळीवरील दुःख न मांडता, शेतीचा कणा मोडल्यास “अमीर असो वा गरीब इथे, अन्नावाचून तडफडते” अशा शब्दांत संपूर्ण समाजाला येणाऱ्या धोक्याची जाणीव करून दिली आहे. ही भावगती वैयक्तिक वेदनेकडून सामाजिक व्यापकतेकडे अत्यंत सहजतेने प्रवास करते. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक सौंदर्य सदर कविता ही सरळ, प्रवाही आणि जनमानसाला भिडणाऱ्या बोलीवजा साहित्यिक भाषेत लिहिलेली आहे. कवीने वापरलेले ‘बळीराजा’, ‘वरुण’, ‘साकडे’ हे शब्द कृषी संस्कृतीशी नाते सांगणारे आहेत. संपादकीय संस्कारांद्वारे मूळ रचनेतील यमक आणि नाद लयबद्ध करण्यात आली आहे. उदा. ‘बळीदादा’ ऐवजी ‘बळीराजा’ हा अधिक समर्पक व पारंपरिक आदरयुक्त शब्द वापरून काव्यप्रवाह अधिक शुद्ध केला आहे. कवितेतील चार-चार ओळींची कडवी रचनेला एक संथ परंतु गंभीर लय प्राप्त करून देतात, जी विषयाच्या गांभीर्याला साजेशी आहे. प्रतीकात्मकता आणि परिणामकारकता कवितेमध्ये वापरलेली प्रतीके अतिशय जुनी असली, तरी ती या संदर्भात नवीन अर्थ घेऊन येतात. ‘चातक’ हे तीव्र प्रतीक्षेचे तर ‘वरुण’ हे निसर्गाच्या अनियंत्रित सत्तेचे प्रतीक आहे. सर्वात सुंदर आणि प्रभावी बिंब कवितेच्या शेवटी येते, जिथे कवी मातीला पडलेली भेग आणि शेतकऱ्याच्या काळजाला पडलेली भेग यांची तुलना करतो: “मातीवरची मिटवून टाकेल, काळजाची ही मोठी भेग!” मातीची आणि मानवी मनाची ही एकरूपता कवितेची परिणामकारकता कमालीची वाढवते. शासनाची अनास्था आणि कोसळणारी अर्थव्यवस्था या ओळींमधून कवितेचा रोख केवळ निसर्गावर न राहता व्यवस्थेवरही तीक्ष्ण प्रहार करतो. शेवटी, नैराश्याच्या गर्तेत असूनही ‘काळा मेघ’ येईल ही आशावाद जपणारी वृत्ती बळीराजाच्या जिद्दीचे दर्शन घडवते. सारांश: निसर्गाची अवकृपा आणि व्यवस्थेच्या उपेक्षेमुळे होरपळणाऱ्या शेतकऱ्याच्या वेदनेचा वेध घेत, ही कविता शेतीच्या अस्तित्वावर उभ्या असलेल्या मानवी समाजाचे वास्तव आणि बळीराजाचा अदम्य आशावाद अधोरेखित करते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.