निष्ठे, मौन सोडून ये! - मराठी गझल (विलास डोईफोडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद गझलकार प्राध्यापक विलास डोईफोडे यांची ‘निष्ठे, मौन सोडून ये!’ ही मराठी गझल.

‘निष्ठे, मौन सोडून ये!’ ही गझल समकालीन राजकीय अधःपतन आणि नैतिक मूल्यांच्या ऱ्हासावर तीव्र बंड पुकारणारी, सामाजिक बांधिलकी जपणारी एक आर्त साद आहे...

निष्ठे, मौन सोडून ये!

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत गझलेचे भावविश्व हे आजच्या अस्थिर, मूल्यहीन आणि स्वार्थी राजकीय पर्यावरणातून आकारास आले आहे. लोकशाहीत ज्या मतदाराला सर्वोच्च स्थान असते, त्याच्याच कौलाचा होणारा अवमान आणि सत्तेसाठी चाललेली सिद्धांतांची तडजोड यांमुळे अस्वस्थ झालेल्या संवेदनशील मनाची ही आर्त हाक आहे. कवीने येथे केवळ राजकीय परिस्थितीवर भाष्य केलेले नाही, तर गहाण पडलेल्या मानवी मूल्यांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. सत्तेच्या बाजारात जेव्हा ‘निष्ठा’ नावाचा मानवी सद्गुणच हरवून जातो, तेव्हा समाजमन कसे अगतिक होते, हा या रचनेचा मुख्य आशयसंदर्भ आहे.

कुठे हरवलीस निष्ठे, की तू ध्यानस्थ आहेस? मैदानात सत्तेच्या, राज-धिंगाणा सुरू आहे. उरला नाही आदर, जनतेच्या कौलाचा आता, खुर्चीसाठी नेत्यांनी, विकले इमान आहे. विचारधारेला खरेदी करणारे, संपत आले आता, भरचौकात लोकशाहीचा, लिलाव सुरू आहे. रोज बदलतात पक्ष हे, लाजेचे वस्त्र सोडून, जे काल होते वैरी, ते आज मित्र आहेत. करतात कानाडोळा, मूलभूत समस्येकडे, नजरेत त्यांच्या फक्त, सत्तेची मलाई आहे. खोक्यांच्या राशीवर होतात, मोठे करार इथे, जनतेच्या स्वप्नांवर, यांचा थेट प्रहार आहे. बाळकडू पाजले, पोसले ज्यांनी यांना, त्यांच्यासाठीच आज हे, कृतघ्न आहेत. झुंडीने हे चालतात, भ्रष्ट वाटेवर सारे, स्वाभिमानी लेकरे, तुझ्या प्रतीक्षेत आहेत. कित्येक आहेत पदांसाठी, गुलामीत मरणारे, चारित्र्य जपून लढणारे, काही जिवंत आहेत. म्हणून सांगतो निष्ठे, तू मौन धरू नकोस, निर्दयी राजकारणाचा, तुला ताबा घ्यायचा आहे. आश्वासनांतून नको, निष्ठे तू कृतीतून ये, गद्दार पुढाऱ्यांना, लायकी दाखवायची आहे.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती या गझलेची मध्यवर्ती कल्पना राजकीय क्षेत्रातील अपप्रवृत्तींवर आणि निष्ठाबदलावर प्रकाश टाकणारी आहे. गझलकाराने रचनेची सुरुवातच निष्ठेला साद घालून आणि तिच्या हरवण्याबद्दल प्रश्न विचारून केली आहे. जसा जसा गझलेचा प्रवाह पुढे सरकतो, तशी तशी राजकारण्यांच्या कृतघ्नतेची आणि भ्रष्टतेची एकेक झाकळी उघडत जाते. “भरचौकात लोकशाहीचा, लिलाव सुरू आहे” या ओळीतून व्यवस्थेची नग्नता समोर येते. काव्यात केवळ संताप नाही, तर शेवटी एका आशेचा किरणही आहे; जिथे कवी निष्ठेला मौन सोडून पुन्हा एकदा या व्यवस्थेचा ताबा घेण्याचे आणि कृतीतून उतरण्याचे आवाहन करतो. यामुळे गझलेची भावगती केवळ हताशतेवर न थांबता एका लढवय्या भूमिकेकडे आत्मविश्वासाने प्रवास करते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक संस्कार प्रा. विलास डोईफोडे यांची लेखनशैली थेट, उपरोधिक आणि प्रवाही आहे. मुळात ‘निष्ठा’ या स्त्रीलिंगी नामाला साद घालताना ‘निष्ठे’ अशा केलेल्या व्याकरणशुद्ध संबोधनामुळे काव्यातील आर्तता आणि संवादात्मकता कमालीची वाढली आहे. गझलेतील वृत्त आणि ‘आहे/आहेत’ या रदीफ-काफियाची लयबद्धता शुद्ध रूपामुळे अधिक सुस्पष्ट झाली आहे. “लाजेचे वस्त्र सोडून” किंवा “सत्तेची मलाई” यांसारख्या शब्दांतून सद्यस्थितीवर केलेला उपरोधिक प्रहार लेखकाची लोकभाषेवरील पकड सिद्ध करतो. कोणत्याही क्लिष्ट शब्दांचा वापर न करता, जनसामान्यांच्या मनातील खदखद गझलकाराने अत्यंत सोप्या पण धारदार शब्दांत मांडली आहे. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता रचनेत वापरलेली प्रतीके आजच्या राजकीय वास्तवाशी थेट नाते सांगणारी आहेत. ‘सत्तेचे मैदान’, ‘लोकशाहीचा लिलाव’, ‘खोक्यांच्या राशी’ आणि ‘सत्तेची मलाई’ ही प्रतीके वाचकाच्या डोळ्यांसमोर समकालीन राजकीय घडामोडींचे जिवंत चित्र उभे करतात. विशेषतः, “खोक्यांच्या राशीवर होतात, मोठे करार इथे” हा शेर आजच्या काळातील नैतिक दिवाळखोरीवर अचूक बोट ठेवतो. सत्तेच्या झुंडीत सामील न होता “चारित्र्य जपून लढणारे, काही जिवंत आहेत” हा शेर प्रामाणिक कार्यकर्त्यांच्या अस्तित्वाला अधोरेखित करून रचनेची परिणामकारकता कमालीची वाढवतो. ही गझल केवळ एक राजकीय टीका न राहता, मानवी विवेकाला जागे करणारे एक प्रभावी माध्यम ठरते. सारांश: सत्तेच्या हव्यासापोटी मूल्यांचा लिलाव करणाऱ्या राजकीय व्यवस्थेवर प्रहार करत, ही गझल हरवलेल्या ‘निष्ठेला’ पुनर्स्थापनेसाठी आणि परिवर्तनासाठी दिलेली एक सशक्त भावनिक साद आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

विलास डोईफोडे यांचे इतर लेखन वाचा: