एस.एन.डी.टी महिला विद्यापीठ वर्धापन दिन

एस.एन.डी.टी महिला विद्यापीठाचा १११ वा वर्धापन दिन: महर्षी कर्वे यांच्या पुतळ्याचे अनावरण आणि ‘महाकुंभ २.०’ चा भव्य शुभारंभ.

स्त्री-शिक्षणाचे आद्यपीठ असलेल्या एस.एन.डी.टी महिला विद्यापीठाच्या शतकोत्तर वाटचालीतील ऐतिहासिक टप्पे आणि आधुनिक उपक्रमांचा वेध घेणारा वृत्तलेख...

एस.एन.डी.टी महिला विद्यापीठ वर्धापन दिन

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

‘संस्कृता स्त्री पराशक्तिः’ या ब्रीदवाक्याला जागतिक पातळीवर सार्थ ठरवणारे, भारत आणि पूर्व आशिया खंडातील पहिले महिला विद्यापीठ म्हणजे ‘श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (एस.एन.डी.टी) महिला विद्यापीठ’. येत्या ५ जुलै २०२६ रोजी हे विद्यापीठ आपल्या वैभवी आणि दैदीप्यमान प्रवासाच्या १११ व्या वर्षात पदार्पण करत आहे. अवघ्या पाच विद्यार्थिनींच्या शिदोरीवर सुरू झालेली ही ज्ञानगंगा आज लाखो महिलांच्या सक्षमीकरणाचे माध्यम बनली आहे. या ऐतिहासिक वर्धापन दिनाचे औचित्य साधून विद्यापीठाच्या पुणे आवारात भारतरत्न महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांच्या पुतळ्याचे अनावरण, ‘कर्वे कुटीर’ संग्रहालयाचे लोकार्पण आणि महिला उद्योजकतेला जागतिक व्यासपीठ देणाऱ्या ‘महाकुंभ २.०’ या अभिनव उपक्रमाचा भव्य शुभारंभ होत आहे.

स्त्री-शिक्षणाच्या क्षेत्रातील आद्य क्रांतीचे केंद्र आणि महिलांच्या आत्मसन्मानाचे प्रतीक असलेले ‘श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (एस.एन.डी.टी) महिला विद्यापीठ’ येत्या ५ जुलै २०२६ रोजी आपल्या गौरवशाली वाटचालीची ११० वर्षे पूर्ण करून १११ व्या वर्षात पाऊल टाकत आहे. ‘संस्कृता स्त्री पराशक्तिः’ (अर्थात: सुसंस्कृत स्त्री हीच खरी सर्वोच्च शक्ती होय) हे ब्रीद वाक्य उराशी बाळगून या विद्यापीठाने गेल्या शतकोत्तर प्रवासात लाखो महिलांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणून आर्थिक व सामाजिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर केले आहे. या ऐतिहासिक वर्धापन दिनानिमित्त विद्यापीठाच्या पुणे आवारात एका भव्य सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले आहे. ५ जुलै २०२६ रोजी सकाळी ११ वाजता संपन्न होणाऱ्या या कार्यक्रमात विद्यापीठाचे संस्थापक भारतरत्न महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यात येईल. याच सोहळ्यात महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनाला आणि उद्योजकतेला नवे पंख देणाऱ्या ‘महाकुंभ २.०’ या नाविन्यपूर्ण उपक्रमाचेही विधिवत उद्घाटन होणार आहे.

मान्यवरांची गरिमामयी उपस्थिती या ऐतिहासिक आणि कौतुकास्पद सोहळ्याला राज्याच्या राजकीय, सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रातील अनेक दिग्गज नेते उपस्थित राहणार आहेत:

• प्रमुख अतिथी: मा. महामहीम जिष्णु देव वर्मा (राज्यपाल, महाराष्ट्र राज्य)
• विशेष उपस्थिती: मा. देवेंद्रजी फडणवीस (मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य)
• प्रमुख उपस्थिती: मा. सुनेत्राताई पवार (उपमुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य)
• सन्माननीय अतिथी: मा. चंद्रकांतदादा पाटील (उच्च व तंत्रशिक्षण मंत्री) आणि मा. मंजुषाताई नागपुरे (महापौर, पुणे) यांच्यासह विविध क्षेत्रांतील मान्यवर आणि शिक्षणतज्ज्ञ या प्रसंगी उपस्थित राहतील.

पाच विद्यार्थिनी ते ज्ञानसाम्राज्य: ‘कर्वे कुटीर’चे संग्रहालयात रूपांतर महिलांना शिक्षणाची समान संधी मिळावी आणि त्याद्वारे त्यांनी कुटुंब, समाज व राष्ट्र उभारणीत मोलाचे योगदान द्यावे, या दूरगामी व पुरोगामी विचाराने भारतरत्न महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी या पहिल्या महिला विद्यापीठाची मुहूर्तमेढ रोवली. पुणे येथील कर्वे रस्त्यावरील एका लहान जागेत अवघ्या पाच विद्यार्थिनींना सोबत घेऊन सुरू झालेला हा ज्ञानयज्ञ आज वटवृक्षाप्रमाणे विस्तारला असून, लाखो विद्यार्थिनींच्या आयुष्याला आकार देत आहे. बाया कर्वे आणि महर्षी कर्वे यांचे कठोर परिश्रम, त्यांचे अलौकिक आत्मसमर्पण आणि सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी दिलेले भरीव आर्थिक सहाय्य या त्रिसूत्रीतून हे विद्यापीठ साकार झाले. पुणे आवारातील ‘कर्वे कुटीर’ ही ऐतिहासिक वास्तू महर्षींच्या तपश्चर्येची आणि त्यागाची मूक साक्षीदार आहे. विद्यापीठाच्या कुलगुरू प्रा. उज्वला चक्रदेव यांच्या कल्पक दृष्टिकोनातून आणि मार्गदर्शनाखाली या हेरिटेज वास्तूचे आता एका आधुनिक संग्रहालयात रूपांतर करण्यात आले आहे. या संग्रहालयाची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• महर्षी कर्वे आणि बाया कर्वे यांनी स्त्री-शिक्षणाच्या सुरुवातीच्या काळात भोगलेल्या यातना आणि घेतलेल्या अथक परिश्रमांचा प्रेरणादायी इतिहास येथे दस्तऐवजीकरण करून जतन करण्यात आला आहे.
• महर्षी कर्वे यांचा संपूर्ण जीवनपट आणि ऐतिहासिक टप्पे आकर्षक चित्ररूपी तक्त्यांच्या (Infographics) माध्यमातून मांडण्यात आले आहेत.
• त्यांच्या समाजकार्याची सखोल माहिती देणाऱ्या दुर्मिळ चित्रफिती (Audio-Visual Documentary) येथे अभ्यासकांसाठी उपलब्ध आहेत.
• महर्षींच्या जीवनावरील विविध दुर्मिळ पुस्तके, त्यांच्या दैनंदिन वापरातील वस्तू आणि काही ऐतिहासिक प्रतिकृतींचे जतन येथे अत्यंत नेटकेपणाने करण्यात आले आहे.

भविष्यात उपलब्ध होणाऱ्या आर्थिक निधीनुसार या संग्रहालयाच्या विस्ताराची व आधुनिकतेची उर्वरित नियोजित कामे टप्प्याटप्प्याने पूर्ण केली जातील. विद्यापीठातील शिक्षक आणि शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांच्या संकल्पनेतून तसेच कुलगुरूंच्या खंबीर पाठबळामुळे महर्षींच्या कार्याची प्रेरणा भावी पिढ्यांमध्ये रुजावी, यासाठी त्यांच्या या पुतळ्याची स्थापना करण्यात आली असून, त्याचे अनावरण सन्माननीय राज्यपालांच्या हस्ते होणार आहे. ‘महाकुंभ २.०’: महिला उद्योजकतेचे आधुनिक व्यासपीठ या वर्धापन दिनाचे दुसरे मुख्य आकर्षण म्हणजे ‘महाकुंभ २.०’ हा अभिनव उपक्रम होय. हा मंच हजारो महिला उद्योजिका, उद्योग जगतातील नामवंत दिग्दर्शक, धोरणकर्ते, तज्ज्ञ आणि गुंतवणूकदार (Investors) यांना एकत्र आणणारे एक व्यापक व्यासपीठ ठरणार आहे. या उपक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि उद्दिष्ट्ये:

• उद्योजकता सक्षमीकरण: महिलांच्या व्यावसायिक संकल्पनेला (Business Ideas) योग्य दिशा देऊन, उत्पादनापासून ते थेट बाजारपेठेपर्यंत (Market Linkages) त्यांना व्यावसायिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे.
• सामाजिक संशोधन (Social Research): या महाकुंभाच्या माध्यमातून सामाजिक समस्यांवर आधारित प्रायोगिक, नाविन्यपूर्ण आणि समाजोपयोगी संशोधनांना विशेष प्रोत्साहन दिले जाईल.
• अभिनव कल्पनांचे सादरीकरण: दिव्यांग व्यक्तींच्या सक्षमीकरणासाठीचे सहाय्यक तंत्रज्ञान (Assistive Technology), ग्रामीण भागातील कचरा व्यवस्थापन (Waste Management), तसेच तळागाळातील लोकजीवनाशी जोडलेल्या प्रश्नांवर आधारित नवनवीन संकल्पना येथे सादर केल्या जातील.
• आर्थिक व तांत्रिक सहाय्य: या प्रदर्शनात निवडक व उत्कृष्ट ठरणाऱ्या प्रकल्पांना स्टार्टअप अनुदान (Grants), तज्ज्ञांचे थेट मार्गदर्शन (Mentorship) तसेच विद्यापीठाच्या 'इन्क्युबेशन सेंटर'मध्ये (Incubation Center) उद्योग उभारणीची प्रत्यक्ष संधी दिली जाईल.

निष्कर्ष: एस.एन.डी.टी महिला विद्यापीठ आपल्या १११ व्या वर्धापन दिनाच्या निमित्ताने केवळ आपल्या गौरवशाली ऐतिहासिक ठेव्याचे स्मरण करत नसून, ‘महाकुंभ २.०’ च्या रूपाने महिला सक्षमीकरण, स्वावलंबन आणि आधुनिक उद्योजकतेच्या दिशेने एक क्रांतिकारक पाऊल टाकत आहे. हा सोहळा भूतकाळातील कृतज्ञतेचा आणि भविष्यातील नवनिर्माणाचा एक अनोखा संगम ठरेल, यात शंका नाही.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख हा एका अत्यंत महत्त्वाच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक घटनेचे वृत्तांकन करणारा आहे. मूळ लेखकाचा हेतू आणि आशय अतिशय स्पष्ट होता; मात्र काही ठिकाणी भाषिक शिथिलता, अपूर्ण पदनामे आणि वाक्यांची पुनरावृत्ती यामुळे लेखाचा प्रवाहीपणा कमी झाला होता. संपादकीय संस्कारांदरम्यान मूळ आवाजाला धक्का न लावता लेखाला अधिक प्रगल्भ आणि वाचनीय बनवण्यात आले आहे. “पुणे येथील कर्वे रस्त्यावरून अवघ्या पाच विद्यार्थिनींपासून सुरू झालेले हे विद्यापीठ...” या मूळ वाक्यात बदल करून, ‘कर्वे रस्ता’ हा भौगोलिक संदर्भ अधिक अचूक करत, "पुणे येथील कर्वे रस्त्यावरील एका लहान जागेत अवघ्या पाच विद्यार्थिनींना सोबत घेऊन सुरू झालेला हा ज्ञानयज्ञ आज वटवृक्षाप्रमाणे विस्तारला असून..." अशी रूपकात्मक भाषा वापरली गेली आहे. यामुळे वाक्यातील रुक्षपणा कमी होऊन त्याला साहित्यिक खोली प्राप्त झाली आहे. दुसऱ्या टप्प्यात, राजकीय आणि सामाजिक मान्यवरांच्या पदनामांमध्ये दुरुस्ती करण्यात आली आहे. उदा. ‘मुख्यमंत्री’ आणि ‘उपमुख्यमंत्री’ यांच्या नावांसमोरील पदनामांचा उल्लेख अधिकृत व स्पष्ट केला गेला, तसेच मा. चंद्रकांतदादा पाटील यांच्या खात्याचा (उच्च व तंत्रशिक्षण मंत्री) अचूक संदर्भ जोडण्यात आला आहे. यामुळे लेखाची अधिकृतता वाढते. ‘महाकुंभ २.०’ च्या वैशिष्ट्यांमध्ये इंग्रजी तांत्रिक शब्दांना मराठी पर्यायी शब्द (उदा. व्यावसायिक संकल्पना, थेट मार्गदर्शन) देऊन कंसात इंग्रजी शब्द ठेवले आहेत, जेणेकरून वाचकाला विषयाचे गांभीर्य आणि आधुनिकता दोन्ही स्पष्ट होतील. एकंदरीत, या संपादकीय बदलांमुळे हा लेख केवळ एक ‘बातमी’ न राहता, विद्यापीठाच्या ऐतिहासिक प्रवासाचा आणि भविष्यातील दूरदृष्टीचा एक माहितीपूर्ण दस्तऐवज बनला आहे. हे बदल नवोदित लेखकांना बातमीचे लेखात आणि कोरड्या मजकुराचे माहितीपूर्ण विश्लेषणात रूपांतर कसे करावे, याचा वस्तुपाठ ठरतील. सारांश: एस.एन.डी.टी महिला विद्यापीठाचा १११ वा वर्धापन दिन महर्षी कर्वे यांच्या ऐतिहासिक वारशाचे जतन आणि ‘महाकुंभ २.०’ च्या माध्यमातून आधुनिक महिला उद्योजकतेचा नवा अध्याय सुरू करणारा आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

एसएनडीटी पुणे संबंधी इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.