मन खचलेली भिंत - मराठी गझल (उमेश कुंभार)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद गझलकार प्राध्यापक उमेश कुंभार यांची ‘मन खचलेली भिंत’ ही मराठी गझल.

प्रस्तुत गझल मानवी मनाची हतबलता, अपेक्षाभंग आणि नात्यांमधील अंतर्विरोध अत्यंत संवेदनशीलतेने टिपणारी एक आर्त भावगझल आहे...

मन खचलेली भिंत

उमेश कुंभार (महाराष्ट्र, भारत)

प्रस्तावना

गझलकार उमेश कुंभार यांनी ‘मन खचलेली भिंत’ या गझलेच्या माध्यमातून मानवी अस्तित्वाच्या मर्यादा आणि आकस्मिक कोसळणाऱ्या संकटांचे गडद भावविश्व रेखाटले आहे. जेव्हा सभोवतालची परिस्थिती आणि हक्काची माणसे अचानक पाठ फिरवतात, तेव्हा निर्माण होणाऱ्या एकाकीपणाचा आशयसंदर्भ या रचनेला लाभला आहे. स्वतःच्याच स्वप्नांचा झालेला चक्काचूर आणि भूतकाळातील चुकांच्या जाणिवांमधून वर्तमानात उभे राहिलेले वैफल्य, हा या गझलेचा मुख्य गाभा आहे. कवीने अत्यंत प्रांजळपणे मनाच्या पडझडीचे चित्रण करताना, त्यात सार्वत्रिक मानवी दुःखाचा हुंदका पेरला आहे.

कधीच नव्हते झाले, होते असले भलते काही हसू लागल्या माझ्यावरती आज दिशाही दाही गगनभरारी घेण्याचे मी स्वप्न रंगवत होतो पंख छाटले कोणी माझे, कळले सुद्धा नाही दुःख दुःख मी म्हणता म्हणता सुखही दुःखी झाले दर्पणातून काळ उद्याचा माझा मलाच पाही एवढे दिवस स्वतःलाच मी दोषी ठरवत होतो खरी मानली दुरावलेल्या नात्यामधली ग्वाही माझे मन अन् रित्या घराचे वासे पोकळ झाले मन खचलेली भिंत पाहुनी होते लाही लाही

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती या गझलेची मध्यवर्ती कल्पना ‘अकल्पित आघातामुळे ढासळलेले आत्मबळ’ या सूत्राभोवती फिरते. गझलेची सुरुवातच एका विषण्ण करणाऱ्या स्व-कथनाने होते. “कधीच नव्हते झाले, झाले असले भलते काही” या पहिल्याच शेरामध्ये अनपेक्षित संकटाची चाहूल लागते, जी पुढच्या चरणांमध्ये अधिक गडद होत जाते. उंच उडण्याची महत्त्वाकांक्षा असताना अचानक पंख छाटले जाणे आणि स्वतःचे दुःख कुरवाळताना सुखाचेही विरून जाणे, यांमधून गझलेची भावगती अधिक प्रगल्भ आणि वेदना अधिक तीव्र होत जाते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक संस्कार गझलेची भाषा अत्यंत साधी, प्रवाही आणि थेट काळजाला भिडणारी आहे. संपादकीय संस्कारांनुसार यमक आणि अनुप्रासाची लय अधिक सुस्पष्ट करण्यात आली आहे. ‘दाही’, ‘नाही’, ‘पाही’, ‘ग्वाही’ आणि ‘लाही लाही’ या अंत्ययमकांनी (रदिफ-काफिया) गझलेचा गेयतेचा गुणधर्म उत्तम रीतीने सांभाळला आहे. पहिल्या शेरातील व्याकरणाची संदिग्धता दूर करून त्यात संथ लय आणली आहे, ज्यामुळे गझलकाराचा आर्त आवाज अधिक प्रगल्भपणे ऐकू येतो. प्रतीकात्मकता व परिणामकारकता रचनेमध्ये वापरलेली प्रतीके अतिशय सार्थ आणि बोलकी आहेत. ‘पंख छाटणे’ हे स्वप्नभंगाचे, तर ‘दर्पण’ हे अंतर्मुख होऊन स्वतःच्या भविष्याकडे पाहण्याचे उत्तम प्रतीक आहे. विशेषतः मक्त्यामध्ये आलेली ‘रित्या घराचे वासे’ आणि ‘खचलेली भिंत’ ही प्रतीके मनाच्या रिकामेपणाचे आणि ढासळलेल्या मानसिकतेचे अचूक दृश्य रूप उभे करतात. “मन खचलेली भिंत पाहुनी होते लाही लाही” हा शेवट वाचकाच्या मनाला व्याकुळ करून जातो, ज्यामुळे गझलेची परिणामकारकता दीर्घकाळ टिकून राहते. सारांश: स्वप्नभंग आणि नात्यांमधील विसंवादामुळे कोसळलेल्या मनाची अवस्था अत्यंत आर्त शब्दकळेत मांडणारी ही एक प्रभावी भावगर्भ गझल आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.