मंदिरे नव्हे, आता प्रज्ञासूर्याच्या प्रकाशाकडे!

काळाराम मंदिर सत्याग्रहाचे मर्म समजून आजच्या धार्मिक बाजारीकरणाविरुद्ध व अंधश्रद्धेविरुद्ध लढण्याची आणि प्रज्ञासूर्याच्या प्रकाशाकडे जाण्याची वेळ!

हा लेख डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मंदिर प्रवेशाच्या ऐतिहासिक लढ्याचा पुनर्शोध घेत, आधुनिक काळातील धार्मिक बाजारीकरण आणि अंधश्रद्धेविरुद्ध विवेकाचा नवा मार्ग अधोरेखित करतो...

मंदिरे नव्हे, आता प्रज्ञासूर्याच्या प्रकाशाकडे!

हर्षद खंदारे (मराठीमाती डॉट कॉमचे निर्माते-मुख्य संपादक)

प्रस्तावना

भारतीय सामाजिक क्रांतीच्या पटावर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी घडवून आणलेले महाडचे पाणी आंदोलन आणि नाशिकच्या काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह हे केवळ पाण्यासाठी किंवा मूर्ती दर्शनासाठी केलेले संघर्ष नव्हते. तो लढा होता मानवी हक्कांचा, आत्मसन्मानाचा आणि शतकानुशतके नाकारल्या गेलेल्या सामाजिक समतेचा. बाबासाहेबांना या आंदोलनांच्या माध्यमातून अस्पृश्यतेचा कलंक पुसून, हिंदू समाजातील जातीय पूर्वग्रह आणि क्रूर विषमता जगासमोर आणायची होती. परंतु, या ऐतिहासिक घटनांनंतर जवळपास एक शतक उलटून गेल्यावरही जेव्हा आपण सभोवतालच्या परिस्थितीचे निरीक्षण करतो, तेव्हा सामाजिक प्रगतीच्या दाव्यांमधील एक उद्विग्न करणारी सत्यस्थिती समोर येते.

ज्या मंदिरांच्या दाराशी मानवी हक्कांच्या पुनर्स्थापनेसाठी संघर्ष करावा लागला, त्याच मंदिरांच्या परिघात आज शोषण आणि विषमतेची नवनवीन रूपे पाहायला मिळत आहेत. आज धर्माच्या आणि देवस्थानांच्या नावाखाली काही ठरावीक हितसंबंधी वर्ग स्वतःच्या तुंभड्या भरण्यात व्यस्त आहेत. मंदिरांच्या विश्वस्त मंडळांमध्ये उघडकीस येणारे गैरव्यवहार, पैशांचा व सोन्या-नाण्याचा चालणारा उघड बाजार आणि त्यातून फोफावणारी गुन्हेगारी ही या व्यवस्थेच्या नैतिक अधःपतनाची जिवंत उदाहरणे आहेत. अध्यात्माच्या आणि श्रद्धेच्या नावाखाली चालणारा हा निव्वळ व्यावसायिक धंदा आणि शोषणाचे हे चित्र अत्यंत भयावह आहे. या पार्श्वभूमीवर आज एक गंभीर आणि आत्मपरीक्षण करायला लावणारा प्रश्न उभा राहतो: बाबासाहेबांचे हे आंदोलन त्यांच्या मूळ उद्दिष्टापर्यंत खरोखर पोहोचले आहे का? याचे उत्तर दुर्दैवाने नकारार्थीच द्यावे लागते. बाबासाहेबांनी मंदिराचा दरवाजा ठोठावला तो तिथली अंधश्रद्धा स्वीकारण्यासाठी किंवा मूर्तीपूजेचे स्तोम माजवण्यासाठी नव्हता, तर ‘आम्हीही याच समाजाचे घटक आणि माणूस आहोत’ हे सिद्ध करण्यासाठी होता. दुर्दैवाने, आजचा शोषित व बहुजन समाज जर त्याच मंदिरांमधील गर्दीचा भाग बनून, नवस-सायास, चमत्कार आणि अंधश्रद्धेच्या विळख्यात स्वतःला हरवून बसत असेल, तर आपण बाबासाहेबांच्या क्रांतिकारी विचारांपासून दूर जात आहोत हे उघड आहे. "आमचा मूळ उद्देश केवळ अस्पृश्यांना मंदिरात नेऊन देवपूजेला लावणे हा नाही; तर त्यानिमित्ताने संपूर्ण हिंदू समाज आणि दलितांना त्यांच्या वास्तविक स्थितीची जाणीव करून देऊन अंतर्मुख करणे हा आहे." — हा विचार खुद्द बाबासाहेबांनीच नंतरच्या काळात अत्यंत ठामपणे अधोरेखित केला होता. कारण त्यांना ठाऊक होते की, दगडी पाषाणाचे देव माणसाला गुलामगिरीतून मुक्त करू शकत नाहीत; केवळ शिक्षण आणि विवेकच माणसाला त्याचे हक्क मिळवून देऊ शकतात. त्यामुळे, आता वेळ आली आहे हे धार्मिक शोषण रोखण्याची. मंदिरांच्या या बाजारीकरणाला स्पष्टपणे नाकारण्याची आणि समाजाला देवळांच्या गर्दीतून बाहेर काढून शिक्षणाच्या, विज्ञानाच्या आणि प्रज्ञेच्या उजेडात आणण्याची. जोपर्यंत आपण मंदिरांमधील काल्पनिक देवापेक्षा, स्वतःच्या बुद्धीचा विवेक जागा करत नाही, तोपर्यंत खरे सामाजिक परिवर्तन शक्य नाही. काळाराम मंदिराच्या ऐतिहासिक सत्याग्रहातून बाबासाहेबांनी सनातन विषमतेवर तीव्र प्रहार केला होता. आज त्याच सत्याग्रहाचे मर्म समजून घेऊन, शोषक धार्मिक व्यवस्थेला नाकारण्याचा आणि विज्ञानाभिमुख शिक्षण अंगीकारण्याचा बाणेदारपणा दाखवणे हीच बाबासाहेबांना खरी आदरांजली ठरेल. मंदिराच्या अंधारातून बाहेर पडून प्रज्ञासूर्याच्या प्रकाशाकडे वाटचाल करण्याची हीच ती योग्य वेळ आहे!

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत ‘मंदिरे नव्हे, आता प्रज्ञासूर्याच्या प्रकाशाकडे!’ हा लेख सामाजिक प्रबोधनाचा आणि वैचारिक मंथन घडवून आणणारा एक उत्कृष्ट प्रयत्न आहे. लेखकाची भूमिका स्पष्ट, पुरोगामी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारसरणीशी बांधील असणारी आहे. लेखाचा मूळ आशय हा ऐतिहासिक लढ्यांची तुलना आजच्या वर्तमानाशी करून वाचकाला अंतर्मुख करणे हा आहे. संपादकीय संस्कार करताना लेखकाचा हाच मूळ आवाज, आक्रमकता आणि तळमळ अबाधित ठेवण्यात आली आहे. व्याकरण आणि वाक्यरचना दुरुस्त करताना मूळ मजकुरातील काही विस्कळीत आणि पुनरुक्त शब्दप्रयोग सुधारले गेले आहेत. उदाहरणार्थ, मूळ लेखातील “मंदिरांमध्ये उघडकीस येणाऱ्या चोऱ्या...” या ऐवजी “देवस्थानांच्या नावाखाली चालणारे गैरव्यवहार...” असा अधिक परिपक्व आणि व्यापक शब्दप्रयोग केला आहे, ज्यामुळे विधानाचा गांभीर्य वाढते. तसेच "अध्यात्म्याच्या नावाखाली चालणारा हा निव्वळ धंदा" या वाक्याची पुनर्रचना करून ते अधिक प्रवाही आणि प्रगल्भ करण्यात आले आहे. नव्या लेखकांच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने केलेल्या बदलांचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे परिच्छेदांची सुसूत्र जोडणी. मूळ मजकुरात “उत्तर नकारार्थी आहे” हे एकच सुटे वाक्य होते, त्याला पुढील परिच्छेदाशी जोडून विचारांचा प्रवाह अखंड राखला गेला. तसेच बाबासाहेबांच्या “ज्ञानमंदिरात प्रवेश हवा आहे” या विधानाचा संदर्भ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी संवादात्मक चौकटीचा (Blockquote) वापर केला आहे, जेणेकरून वाचकाचे लक्ष त्या मुख्य तत्त्वाकडे वेधले जाईल. शेवटच्या परिच्छेदात ‘प्रज्ञासूर्याच्या प्रकाशाकडे’ या संकल्पनेचा मूळ शीर्षकाशी मेळ घालत लेखाचा समारोप अधिक प्रभावी आणि तार्किक केला आहे. अनावश्यक इंग्रजी शब्दांचा अभाव असलेल्या या लेखात शुद्ध, नैसर्गिक आणि प्रमाण मराठी भाषेचा वापर करून वाक्ये अधिक टोकदार आणि वैचारिकदृष्ट्या परिपक्व करण्यात आली आहेत. सारांश: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाचे उद्दिष्ट धार्मिक गुलामी स्वीकारणे नव्हे तर मानवी हक्क सिद्ध करणे हे होते; त्यामुळे आजच्या बाजारीकरण झालेल्या धार्मिकतेचा त्याग करून ज्ञान आणि विज्ञानाचा मार्ग स्वीकारणे हीच खरी आदरांजली ठरेल.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.