सुंदर भारत देश: मराठी कविता (शांता शेळके)

ज्येष्ठ कवयित्री शांता शेळके यांची ‘सुंदर भारत देश’ ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम कविता संग्रहातील ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

कवयित्री शांता शेळके रचित ही कविता भारतीय संस्कृती, ऐतिहासिक वारसा, राष्ट्रभक्ती आणि नारीशक्तीच्या असीम शौर्याचा उत्कट हुंकार प्रगट करणारी एक ओजस्वी देशभक्तीपर रचना आहे…

सुंदर भारत देश

शांता शेळके (प्रसिद्ध मराठी कवयित्री, श्रेष्ठ गीतकार आणि ज्येष्ठ लेखिका. इंदापूर, पुणे, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘सुंदर भारत देश’ ही रचना भारतभूमीच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेचा, विविधतेतील एकतेचा आणि अढळ राष्ट्रनिष्ठेचा भावपूर्ण आविष्कार घडवणारी कविता आहे. कवयित्रीच्या चिंतनशील भावविश्वातून साकारलेल्या या कवितेत केवळ मातृभूमीचे सौंदर्यवर्णन नसून, भारतीय स्त्रीच्या कोमलता आणि कठोरता या दोन्ही रुपांचे तेजस्वी दर्शन घडवले आहे. इतिहास, पुराण आणि राष्ट्रप्रेमाच्या आशयसंदर्भांना एकत्र गुंफताना, ही कविता वाचकाच्या मनात उत्कट अस्मिता आणि अन्यायाविरुद्ध लढा देण्याची तीव्र प्रेरणा जागृत करते.

• सुंदर भारत देश: मराठी कविता (शांता शेळके)

स्वर्गाहूनही प्रिय आम्हांला अमुचा सुंदर भारत देश, आम्ही सारे एक, जरीही नाना जाती, नाना वेश. या भूमीच्या आम्ही कन्या, कोमल भाव मनी, फूलकोवळ्या, तरी प्रसंगी होऊ रणरागिणी; आवेशाने घुसू संगरी, चढवूनिया रणवेश. श्रीरामाचे, श्रीकृष्णाचे अजून आहे स्मरण मनास, वीर शिवाजी, प्रताप, बाजी… थोर आमुचा हा इतिहास! रक्तामधुनी वीज वाहते, उरात भरतो नव आवेश. हिमालयापरि शीतल आम्ही, आग पेटती परि उरात, पाऊल परके पडता येथे, बळ वज्राचे याच करांत; या देशाची गौरवगाथा हाच आम्हांला दे आदेश!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती

कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही मातृभूमीप्रती असलेली असीम निष्ठा, सांस्कृतिक अभिमान आणि देशाच्या रक्षणासाठी लागणारे शौर्य यावर आधारित आहे. कवितेची भावगती प्रारंभीच्या शांत व गौरवपूर्ण उच्चारांपासून सुरू होऊन हळूहळू ओजस्वी आणि रणांगणाच्या आवेशाकडे वळते. “स्वर्गाहूनही प्रिय आम्हांला अमुचा सुंदर भारत देश” या आदरयुक्त आणि अभिमानास्पद ओळीने कवितेचा प्रारंभ होतो. विविधता असूनही असलेल्या एकात्मतेचा पट मांडल्यानंतर, ही भावगती स्त्री-सामर्थ्याच्या दर्शनाकडे सरकते. “कोमल भाव मनी” असा शांत रस पुढील ओळींमध्ये “प्रसंगी होऊ रणरागिणी” असा थेट वीर रसात परिवर्तित होतो.

शैलीवैशिष्ट्ये व भाषासौंदर्य

शांता शेळके यांच्या या रचनेत प्रासादिकता, गेयता आणि लयबद्धता यांचा सुंदर संगम दिसून येतो. भाषेतील ओजोगुण कवितेला गती आणि वजन प्राप्त करून देतो. ‘आम्हांला’, ‘संगरी’, ‘चढवूनिया’, ‘करांत’ यांसारख्या तत्सम व अभिजात मराठी शब्दांचा वापर कवितेच्या साहित्यिक दर्जाला अधिक समृद्ध करतो. कवितेची वृत्तबद्ध लय आणि चरणांमधील यमक-योजना (वेश - रणवेश - आवेश - आदेश) श्रवणीयता वाढवते, ज्यामुळे ही कविता सामूहिक गायनासाठी आणि सादरीकरणासाठी अत्यंत प्रभावी ठरते.

प्रतीकात्मकता व विरोधालंकाराचा वापर

कवितेतील प्रतीकात्मकता अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. “फूलकोवळ्या” हे प्रतीक स्त्रीच्या उपजत कोमलतेचे व ममतेचे निदर्शक आहे, तर “रणरागिणी” आणि “रक्तामधुनी वीज वाहते” ही प्रतीके तिच्यातील सुप्त वीरांगनेची व शौर्याची साक्ष देतात. ‘हिमालय’ हे शांतता आणि निग्रहशीलतेचे प्रतीक असून, ‘पेटती आग’ ही आक्रमकांविरुद्धचा संताप दर्शवते. “हिमालयापरि शीतल आम्ही, आग पेटती परि उरात” या ओळीतील विरोधालंकार भारतीय संस्कृतीच्या ‘शांतताप्रिय परंतु प्रसंगी वज्राघात करणाऱ्या’ द्विविध स्वभावाचे मार्मिक विश्लेषण करतो.

ऐतिहासिक संदर्भ व परिणामकारकता

कवयित्रीने श्रीराम व श्रीकृष्ण या पुराणांमधील सांस्कृतिक आदर्शांपासून ते छत्रपती शिवाजी महाराज, महाराणा प्रताप आणि बाजीप्रभू देशपांडे यांच्या ऐतिहासिक पराक्रमांपर्यंतचा पट या कवितेत मांडला आहे. “वीर शिवाजी, प्रताप, बाजी… थोर आमुचा हा इतिहास!” हा उल्लेख वाचकाच्या मनात राष्ट्राभिमानाची ज्वाला पेटवतो. अंत्यचरणातील “पाऊल परके पडता येथे, बळ वज्राचे याच करांत” ही सोपी तरीही आक्रमक रचना कवितेला एका भव्य, स्फूर्तीदायक आणि ठाम राष्ट्रप्रेमाच्या शिखरावर नेऊन पोहोचवते.

सारांश

सांस्कृतिक विविधतेचा सलोखा, ऐतिहासिक पराक्रमाचा वारसा आणि नारीच्या संयमी व रौद्र रूपाची सुरेख गुंफण करत राष्ट्रप्रेमाची स्फूर्ती चेतवणारी ही एक अत्यंत ओजस्वी काव्यरचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

शांता शेळके यांचे इतर लेखन वाचा:

प्रसिद्ध कवी व कवयित्री

कुसुमाग्रजबहिणाबाई चौधरीमंगेश पाडगांवकरशांता शेळकेसुरेश भटबालकवीग दि माडगुळकरइंदिरा संतकेशवसुतकवी ग्रेसबा सी मर्ढेकरनारायण सुर्वेबा भ बोरकरवसंत बापटसाने गुरुजीपु ल देशपांडेसर्व कवी »

इतर सर्व प्रसिद्ध कवींच्या कविता वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.