निष्ठा, तू परत ये! - मराठी कविता (विलास डोईफोडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी प्राध्यापक विलास डोईफोडे यांची ‘निष्ठा, तू परत ये!’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत कविता ही सद्यकालीन राजकीय मूल्यह्रासावर आणि पक्षबदलाच्या स्वार्थी प्रवृत्तीवर प्रखर भाष्य करत, ‘निष्ठा’ या मूल्याच्या पुनरुज्जीवनाची आस धरणारी एक सकस सामाजिक-राजकीय रचना आहे...

निष्ठा, तू परत ये!

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘निष्ठा, तू परत ये!’ या कवितेतून कवी प्रा. विलास डोईफोडे यांनी समकालीन महाराष्ट्राच्या (व एकंदरीत देशाच्या) ढवळून निघालेल्या राजकीय पटाचे अत्यंत अस्वस्थ करणारे वास्तव मांडले आहे. लोकशाहीत मतदाराने दिलेल्या कौलाचा अनादर करून, केवळ सत्तेच्या अभिलाषेपोटी होणारी वैचारिक तडजोड आणि नैतिकतेचा बळी यांमुळे सर्वसामान्य नागरिकाच्या मनात निर्माण झालेला संताप या कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे. कवीचे भावविश्व हे केवळ नैराश्याने ग्रासलेले नाही, तर ते या गढूळ वातावरणातही मूल्यांची जपणूक करणाऱ्या काही घटकांबद्दल कृतज्ञता बाळगणारे आणि एका आशेच्या किरणावर विसंबून असणारे आहे. राजकीय क्षेत्रातील ढोंगीपणावर कोरडे ओढतानाच, ही कविता लोकशाहीच्या भवितव्याविषयी वाटणाऱ्या सखोल चिंतेतून आकाराला आली आहे.

कुठे हरवलीस प्रिय निष्ठा, तू आज? जिथे तिथे दिसतो सत्तेचाच माज! जनतेच्या कौलाचा उरला नाही मान, खुर्चीसाठी नेत्यांनी विकले हो इमान! झालेत मित्र आज, जे होते काल वैरी, मस्तीत चवताळले इथले भ्रष्टाचारी! बदलतात पक्ष लाजेचे वस्त्र सोडुनी, नजर यांची फक्त सत्तेच्या मलाईवरी! स्वार्थावरच स्वार आता नेत्यांच्या निष्ठा, वेगाने हे रंग बदलतात सरड्यांपेक्षा! त्याग आणि नैतिकता ठरते वेडेपणा, लाचारीला नाव दिले यांनी शहाणपणा! रातोरात फोडतात घरे आणि गट, सत्तेसाठी हे रचतात गलिच्छ कट! खोक्यांच्या राशीवर होतात मोठे करार, जनतेच्या स्वप्नांना पायी तुडवणार! आशेने आम्ही बोट शाईने रंगवतो, लाचखाऊ नेता मात्र आम्हास गंडवतो! विचारधारेचा गळा रोज कापला जातो, भरचौकात लोकशाहीचा लिलाव होतो! अजून काळोखात पणती तेवत आहे, स्वाभिमानी मने तुझी वाट पाहत आहे! काही आहेत पदांपेक्षा तत्त्व मानणारे, अजून काही चारित्र्य जपून लढणारे! म्हणून सांगतो निष्ठा, तू परतून ये, या निर्दयी राजकारणाचा ताबा तू घे! भाषणाच्या थापांतून नको, कृतीतून ये, गद्दार पुढाऱ्यांना लायकी दाखवून दे!

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना आणि भावगती ‘निष्ठा, तू परत ये!’ कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही ‘निष्ठा’ या मानवी व राजकीय मूल्याच्या अस्तंगत होण्याभोवती आणि त्याच्या पुनरागमानाच्या आवाहनाभोवती फिरते. कवितेची सुरुवातच मुळात एका उद्विग्न प्रश्नाने होते— “कुठे हरवलीस प्रिय निष्ठा, तू आज?” येथून सुरू झालेली भावगती पुढे राजकीय क्षेत्रातील विद्रूपतेचा एकेक पदर उलगडत जाते. सुरुवातीच्या कडव्यांमध्ये तीव्र संताप, उद्वेग आणि चीड आहे. मात्र, कविता केवळ नकाराच्या गर्तेत अडकून राहत नाही, तर उत्तरार्धात ती “अजून काळोखात पणती तेवत आहे” या ओळीद्वारे आशेच्या आणि विजिगीषू वृत्तीच्या एका वेगळ्याच भावपातळीवर प्रवेश करते. हा भावनिक प्रवास वाचकाला अंतर्मुख करणारा आहे. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक लय कवीने या रचनेसाठी अत्यंत सोपी, प्रवाही आणि जनमानसाला भिडणारी लोकशैली निवडली आहे. अंत्ययमक (Rhyme Scheme) आणि यमकप्रधानाची जोड दिल्यामुळे कवितेला एक उपरोधिक धार आली आहे. “झालेत मित्र आज, जे होते काल वैरी / मस्तीत चवताळले इथले भ्रष्टाचारी!” अशा ओळींमधील विरोधभास सद्यस्थितीवर अचूक बोट ठेवतो. संपादकीय संस्करणादरम्यान कवीचा हाच मूळ आवेश आणि लोकभाषेचा बाज कुठेही विस्कळीत होणार नाही याची काळजी घेण्यात आली आहे. केवळ व्याकरणाच्या दृष्टीने अनुस्वार, दीर्घ-उकार (उदा. सोडूनी ऐवजी सोडुनी) आणि विरामचिन्हांची जोड देऊन कवितेची लय अधिक आटोपशीर व प्रभावी करण्यात आली आहे. प्रतीकात्मकता, प्रतिमासृष्टी आणि परिणामकारकता कवितेतील प्रतिमासृष्टी ही थेट दैनंदिन राजकीय घडामोडींमधून आली आहे, जी वाचकांशी त्वरित संवाद साधते. ‘सत्तेची मलाई’, ‘सरड्यासारखे रंग बदलणे’ आणि ‘खोक्यांच्या राशी’ यांसारखे शब्दप्रयोग समकालीन राजकीय वास्तवाचे थेट द्योतक आहेत. तर दुसरीकडे, “भरचौकात लोकशाहीचा लिलाव होतो!” ही प्रतिमा व्यवस्थेच्या नैतिक दिवाळखोरीचे भीषण चित्र उभे करते. या सर्व अंधारात ‘पणती’ हे प्रतीक अत्यंत प्रभावी ठरले आहे. ते मूल्य जपणाऱ्या काही प्रामाणिक घटकांचे प्रतिनिधित्व करते. शेवटच्या कडव्यात निष्ठा ही केवळ अमूर्त न राहता, तिने “भाषणाच्या थापांतून नको, कृतीतून ये” असे म्हणत कवीने तिच्याकडून कृतीशीलतेची अपेक्षा केली आहे, जी कवितेची परिणामकारकता कमालीची वाढवते. सारांश: सत्तेसाठी चाललेल्या नैतिक अधःपतनाच्या अंधकारात, ही कविता राजकीय शुद्धीकरणासाठी ‘निष्ठे’च्या शक्तीला साद घालणारी एक तीव्र लोकशाहीवादी हाक आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

विलास डोईफोडे यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.