थेंब बोले - मराठी कविता (विलास डोईफोडे)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराचे नोंदणीकृत सभासद कवी प्राध्यापक विलास डोईफोडे यांची ‘थेंब बोले’ ही मराठी कविता.

प्रस्तुत रचना मानवी जीवनाचा आध्यात्मिक व व्यावहारिक प्रवास जलथेंबाच्या रूपकातून उलगडणारी एक उद्बोधक आत्मचिंतनात्मक कविता आहे...

थेंब बोले

विलास डोईफोडे (सावनेर, नागपूर, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

निसर्गातील जलचक्राचा आधार घेत मानवी जीवनाचे अंतिम सत्य आणि अहंकाराचा होणारा विसर्जनप्रवास कवीने या कवितेतून मांडला आहे. नदीपासून सुरू झालेला थेंबाचा हा प्रवास केवळ भौतिक अंतर कापण्याचा नसून, तो एका जीवाचा स्वत्वाकडून समष्टीकडे होणारा प्रवास आहे. वाटेत भेटणाऱ्या विविध परिस्थिती, सहप्रवासी आणि शेवटी सागराला मिळताना होणारा आत्मसाक्षात्कार यातून मानवी वृत्ती-प्रवृत्तींचे दर्शन घडते. वैश्विक सत्याची अनुभूती देणारा हा आशयसंदर्भ वाचकाला अंतर्मुख करतो.

एक पाण्याचा थेंब बोले, नदीतून प्रस्थान केले, काही सोबतीला आले, बरेच पात्रातच जिरले. काही थेंबांचे ढग झाले, थोडे कुणाची तहान बनले, झाडांनी ज्यांना मुक्त केले, तेच जीवांचे श्वास झाले. काही सोबती तीर्था गेले, कुणी वाटेत स्नान झाले, डबके पाहून काही त्यातले, वाटेतच थबकले-रुसले. गर्व मला या प्रवासाचा, सर्वात पुढे मीच आहे, मनी मुक्तीचा तो झेंडा, शिरी विजयी मुकुट आहे. पण जगाची रीतच न्यारी, दैवावर काळाने मात केली, प्रवास संपून खाडीत येता, खारट नात्यांशी भेट झाली. अनेक थेंब इथे सागरी, मोती होऊन सजलेले, पाहून त्यांची पवित्रता, अहंकार माझे विरघळले. मित्रा, फक्त पुढे पळण्याचे, लक्ष्य आयुष्यात ठेवू नको, थेंबाने कुणाचे भले व्हावे, याची जाणीव तू सोडू नको.

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कवितेची मध्यवर्ती कल्पना थेंबाच्या प्रवासातून मानवी जीवनाचे तत्त्वज्ञान मांडण्याची आहे. सुरुवातीला नदीच्या पात्रातून सुरू झालेला प्रवास एका उद्दिष्टाकडे निघतो. या प्रवासा दरम्यान वेगवेगळ्या थेंबांना आलेले अनुभव आणि मुख्य थेंबाचा स्वतःबद्दलचा वाढणारा अहंकार यात रचनेची भावगती वेगाने बदलते. प्रारंभीचा उत्साह, मध्यंतरी आलेला गर्विष्ठपणा आणि शेवटी सागराच्या विशालतेसमोर झालेला अहंकाराचा विलय, असा एक स्पष्ट मानसिक आलेख या कवितेत उमटतो. शैलीवैशिष्ट्ये आणि भाषिक सौंदर्य कवीची लेखनशैली अत्यंत साधी, प्रवाही आणि संवादपर आहे. थेंबाचे स्वगत असल्यामुळे कवितेत एक सहजता आली आहे. मूळ रचनेतील यमक पद्धती ओघवती असून भाषेचा लहेजा लोकबोलीशी साधर्म्य सांगणारा पण तरीही साहित्यिक आहे. संपादकीय संस्कारांनंतर विरामचिन्हांची योग्य जोडणी केल्यामुळे कवितेतील लयीला अधिक स्पष्टता आली आहे. संथपणे सुरू होणारी ही रचना शेवटी एका उपदेशात्मक वळणावर येऊन थांबते, ज्यामुळे शैलीला एक भारदस्तपणा प्राप्त होतो. प्रतीकात्मकता आणि रूपकांचा वापर या रचनेत जलप्रवासाचे अप्रतिम रूपक वापरले आहे. थेंब हे मानवी जीवाचे, नदी ही संसाराची, डबके हे संकुचित प्रवृत्तीचे आणि सागर हा अंतिम सत्याचा किंवा ईश्वरी शक्तीचा प्रतीक म्हणून समोर येतो. ढग होणे, तहान शमवणे किंवा तीर्थाच्या ठिकाणी जाणे यातून मानवी कर्मांचे विविध मार्ग अधोरेखित होतात. सागरात मोती बनून राहिलेले इतर थेंब हे सत्पुरुषांचे किंवा सज्जनांचे प्रतीक मानले जाऊ शकते, ज्यांच्या सहवासात आल्यावर स्वतःच्या क्षुद्रतेची जाणीव होते. परिणामकारकता व अंतिम संदेश कवितेचा शेवट अत्यंत परिणामकारक झाला आहे. केवळ प्रगतीची किंवा पुढे जाण्याची आंधळी शर्यत जिंकणे म्हणजे आयुष्य नव्हे, तर आपल्या अस्तित्वाचा दुसऱ्याला काय उपयोग होतो हे महत्त्वाचे आहे, हा विचार शेवटी मनाला स्पर्श करतो. अहंकार विरघळण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आलेली प्रगल्भता वाचकाला स्वतःच्या जीवनशैलीवर विचार करायला लावते. वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षेपेक्षा परोपकाराची भावना श्रेष्ठ आहे हा वैश्विक संदेश ही कविता अत्यंत सोप्या शब्दांत देऊन जाते. सारांश: अहंकाराचा त्याग करून परोपकाराची आणि अस्तित्वाची जाणीव ठेवणे हाच मानवी जीवनाचा खरा सार्थ प्रवास आहे, हा मोलाचा संदेश ‘थेंब बोले’ ही कविता देते.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.