अज्ञानातच खरे शहाणपण (चैताली गिते)

मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासद लेखिका चैताली गिते यांची ‘अज्ञानातच खरे शहाणपण’ हा मराठी लेख.

मानवी जीवनातील ज्ञानाचा अहंकार, अनुभवाचे महत्त्व आणि स्वतःच्या मर्यादा स्वीकारण्यातून मिळणारे खरे शहाणपण यांवर प्रकाश टाकणारा एक चिंतनशील लेख...

अज्ञानातच खरे शहाणपण

चैताली गिते (नाशिक, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत लेखात लेखिकेने मानवाच्या बौद्धिक प्रवासाचे आणि त्याच्या मानसिकतेचे अत्यंत प्रगल्भ विश्लेषण केले आहे. माणूस जसजसा शिक्षण, पैसा आणि प्रतिष्ठेच्या शिखरावर पोहोचतो, तसतसा त्याच्यात सर्वज्ञतेचा अहंकार निर्माण होतो. मात्र, आयुष्य जेव्हा त्याला अनपेक्षित अनुभवांच्या दारात उभे करते, तेव्हा पुस्तकी ज्ञानाच्या मर्यादा आणि अज्ञानाची नम्र जाणीवच त्याला खऱ्या अर्थाने समृद्ध करते, हा विचार या लेखात अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे.

माणूस जन्माला येतो तेव्हा त्याच्याकडे काहीच नसते— ना ज्ञान, ना अनुभव, ना अहंकार. तो हळूहळू हे जग पाहतो, लोकांना समजून घेतो, विविध अनुभव घेतो आणि शिकत जातो. आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर तो स्वतःला अधिक शहाणा समजू लागतो. शिक्षण, पैसा, पद, प्रतिष्ठा आणि अनुभव यामुळे त्याच्या मनात “आता मला सगळं कळतं” अशी एक सुप्त भावना निर्माण होते. पण खरं आयुष्य तेव्हाच सुरू होतं, जेव्हा एखादा प्रसंग त्याला शांतपणे दाखवून देतो की, “तुला अजून खूप काही समजायचं बाकी आहे.” जीवन हे एखाद्या पुस्तकासारखं नसतं, ज्याच्या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर शेवटच्या पानावर सापडेल. काही प्रश्न अनुत्तरितच राहतात, काही वेदना शब्दांत मांडता येत नाहीत, तर काही नाती समजून घेताना माणूस स्वतःलाच हरवून बसतो. अशा क्षणी आपल्या संचित ज्ञानाचा, बुद्धीचा आणि अहंकाराचा काहीच उपयोग होत नाही. तेव्हा फक्त आणि फक्त अनुभव बोलत असतो... आणि त्या अनुभवाचं एकच सूत्र असतं: ‘अज्ञानातच खरे शहाणपण दडलं आहे.’ आजचा माणूस माहितीने खूप श्रीमंत झाला आहे, पण समजुतीने मात्र गरीब होत चालला आहे. मोबाईलमध्ये संपूर्ण जगाची माहिती साठवलेली आहे, पण स्वतःच्या मनात काय चालले आहे हे समजून घेण्यासाठी त्याच्याकडे वेळ नाही. लोकांना इतरांच्या चुका पटकन दिसतात, पण स्वतःच्या चुका स्वीकारायला मन तयार नसते; कारण माणूस शिकतो खूप, पण नम्र होना विसरतो. खरं पाहिलं तर अज्ञान म्हणजे मूर्खपणा नव्हे, तर अज्ञान म्हणजे स्वतःच्या मर्यादा ओळखण्याची ताकद होय. “मला हे माहीत नाही” असं प्रामाणिकपणे मान्य करण्यासाठी खूप मोठं धैर्य लागतं. जगात बहुतांश लोक स्वतःचे ज्ञान दाखवण्यातच आयुष्य घालवतात, पण स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करणारे फार कमी असतात. एखाद्या लहान मुलाकडे पाहिले तर ते सतत प्रश्न विचारत असते. त्याला प्रत्येक गोष्टीचे कुतूहल असते, कारण त्याला जाणीव असते की आपण अजून शिकत आहोत. पण मोठा झाल्यावर माणूस प्रश्न विचारणे सोडून देतो; त्याला वाटू लागते की प्रश्न विचारणे म्हणजे आपला कमीपणा ठरेल. माणसाचा खरा वैचारिक अंधार इथूनच सुरू होतो, कारण प्रश्न विचारणे थांबले की शिकणेही थांबते. आयुष्य अनेकदा माणसाचा अहंकार अगदी शांतपणे मोडून टाकते. काही वेळा अपयश येते आणि कळून चुकते की यश कायमस्वरूपी नसते. काही वेळा जवळची माणसे सोडून जातात आणि समजते की नाती जबरदस्तीने टिकवता येत नाहीत. काही वेळा परिस्थिती इतकी कठीण होते की स्वतःचीच ओळख धूसर होते. तेव्हा जाणवते की, आपण आयुष्याला जितके समजून घेतले आहे असे वाटत होते, तितके ते खरं तर कधीच समजले नव्हते. कधी आईने शांतपणे केलेला त्याग शिकवून जातो की प्रेमाला शब्दांची गरज नसते, तर कधी वडिलांच्या डोळ्यांतील काळजी समजावते की जबाबदारी काय असते. कधी मित्राचा आधार सांगून जातो की नात्यांची किंमत पैशात मोजता येत नाही, तर कधी एखादा अनोळखी माणूस करतो ती मदत माणुसकीवरचा विश्वास पुन्हा जागा करते. अशा वेळी मनात एक विचार अलगद जन्म घेतो की, खरे ज्ञान पुस्तकांपेक्षा अनुभवांत जास्त दडलेले असते. आज जगात प्रत्येक जण स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी धावत आहे. सोशल मीडियावर लोक आपले सुख, यश आणि परिपूर्ण आयुष्य दाखवत असतात; पण प्रत्येक हसऱ्या चेहऱ्यामागे काही न बोललेली दुःखं असतात. प्रत्येक माणूस आतून कोणती ना कोणती लढाई लढत असतो, हे समजून घेणे म्हणजेच खरे शहाणपण होय. ज्याला स्वतःच्या अज्ञानाची जाणीव होते, तो इतरांना कधीही कमी लेखत नाही. तो शांत राहायला आणि ऐकायला शिकतो; कारण त्याला माहिती असते की प्रत्येक व्यक्तीकडे काहीतरी शिकवण्यासारखे असते. झाड, निसर्ग, वेळ, माणसे, अपयश आणि शांतता— हे सगळेच आपल्याला आयुष्य शिकवत असतात. तत्त्ववेत्ता सॉक्रेटिसने एक सुंदर विचार मांडला होता की, “मला एवढंच माहीत आहे की मला काहीच माहीत नाही.” हे वाक्य ऐकायला साधे वाटत असले, तरी त्यात संपूर्ण आयुष्याचे तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. स्वतःला सर्वज्ञ समजणारा माणूस प्रगतीपथावर थांबतो, पण आपल्याला अजून खूप शिकायचे आहे असे मानणारा माणूस सतत पुढे जात राहतो. खरे शहाणपण म्हणजे केवळ मोठमोठ्या गोष्टी बोलणे नव्हे; तर एखाद्याच्या दुःखात शांतपणे त्याच्या पाठीशी उभे राहणे, चूक झाल्यावर माफी मागणे, नाते तुटू नये म्हणून स्वतःचा अहंकार बाजूला ठेवणे आणि स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची हिंमत ठेवणे म्हणजे शहाणपण होय. जीवन खूप छोटे आहे, इथे प्रत्येकाला सर्व काही समजेलच असे नाही. जो माणूस प्रत्येक अनुभवातून काहीतरी शिकतो, प्रत्येक माणसात चांगुलपणा शोधतो आणि स्वतःला सतत बदलत ठेवतो, तोच खऱ्या अर्थाने ज्ञानी असतो. ज्ञान माणसाला मोठे बनवत असले, तरी अज्ञानाची जाणीव त्याला नम्र बनवते; आणि ही नम्रता हीच खऱ्या शहाणपणाची पहिली पायरी असते. म्हणूनच, अज्ञानातच खरे शहाणपण दडलेले असते.

संपादकीय विश्लेषण

प्रस्तुत लेख मानवी स्वभाव, आधुनिक जीवनशैली आणि आत्मज्ञानाचा शोध यांवर भाष्य करणारा एक उत्कृष्ट चिंतनपर दस्तऐवज आहे. लेखिकेने अत्यंत सोप्या परंतु प्रभावी भाषेत ज्ञानाच्या अहंकारापेक्षा अज्ञानाची प्रामाणिक स्वीकृती कशी श्रेष्ठ आहे, हे अधोरेखित केले आहे. आजच्या माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात माणूस माहितीने समृद्ध झाला असला तरी भावनिक व वैचारिक पातळीवर कसा खुजा होत चालला आहे, यावर लेखिकेने बोट ठेवले आहे. संवाद साधनांची उपलब्धता वाढूनही आत्मसंवादाचा झालेला अभाव या मांडणीतून मानवी मनातील विसंगती अचूकपणे टिपली आहे. विरामचिन्हे, अनुस्वार आणि दीर्घ-रस्व नियमांच्या दुरुस्तीमुळे मूळ मजकुराची लय अधिक स्पष्ट झाली आहे. वाक्यरचनांमधील विस्कळीतपणा दूर केल्यामुळे विचारांचा प्रवाह पूर्ववत प्रवाही झाला आहे. विशेषतः कौटुंबिक नातेसंबंध आणि सामाजिक मुखवट्यांचे जे दाखले मूळ लेखात आहेत, त्यांची तर्कसंगती संपादकीय संस्कारांमुळे अधिक गडद झाली आहे. माहिती आणि समजूतदारपणा यांतील अंतर स्पष्ट करताना लेखिकेची सामाजिक निरीक्षणे अत्यंत अचूक वाटतात. लेखाचा उत्तरार्ध मानवी मर्यादांच्या प्रगल्भ जाणिवेकडे आणि वैश्विक तत्त्वज्ञानाकडे वळतो. बालसुलभ कुतूहल विसरून स्वतःला सर्वज्ञ समजण्याच्या मानवी वृत्तीवर यात मार्मिक भाष्य आहे. सॉक्रेटिसच्या तत्त्वज्ञानाचा संदर्भ देऊन लेखिकेने अज्ञानाच्या जाणिलेला एका वेगळ्या उंचीवर नेऊन ठेवले आहे. संपादनादरम्यान मूळ संदर्भ किंवा लेखिकेचा वैचारिक सूर कुठेही बदलू न देता, मांडणीला संक्षिप्त आणि सुटसुटीत रूप देण्यात आले आहे, ज्यामुळे वाचक लेखाशी शेवटपर्यंत जोडला जातो. सारांश: माहितीच्या महापुरात वाहून न जाता स्वतःच्या मर्यादांची आणि अज्ञानाची नम्र जाणीव ठेवणे, हेच मानवी जीवनाचे खरे शहाणपण आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठमराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.

अभिप्राय

तुमची टिप्पणी आमच्यासाठी महत्त्वाची आहे!
तुमचा अभिप्राय / टिप्पणी ही आम्ही कसे कार्य करतो? त्यातील सुधारणांसाठी आणि आम्ही सातत्याने उच्च-गुणवत्तेची सेवा प्रदान करतोय की नाही हे समजून घेण्यासाठी आमच्यासाठी महत्वाची आहे.